Samen sterk in arbeidsrecht

Deze vijf studenten Rechten schreven begin jaren ’70 samen aan hun eindscriptie. In 1972 bezochten ze een congres gewijd aan de groeiende leemte in de rechtshulp voor de minder draagkrachtige burgers. (Voor het beeld: Nederland telde toen zo’n 1500 advocaten; nu zijn dat er 18.000.) In die tijd kwamen in veel studentensteden de wetswinkels op waar mensen gratis juridische ondersteuning konden krijgen. ‘Wij raakten steeds sterker gemotiveerd om advocaat te worden na het afronden van onze studie. Wij waren sociaal geïnteresseerd.’ De rechtenstudenten organiseerden wetswinkels in Utrechtse buurthuizen.

Van Winkel naar Kollektief

Dat woord “wetswinkel” riep weerstand op. ‘Onder meer bij een langs lopende officier van justitie die een klacht indiende omdat hij vond dat we daarmee te veel reclame maakten. Dat commerciële was uit den boze.’ 

Daarom herdoopten ze hun juridische toko om tot het Advokatenkollektief. Die spelling met drie ‘k’s’ werkte meteen als uithangbord: hier kom je bij een progressieve linkse club. Utrecht en Amsterdam claimen die naam beide als eerste. Zeker is hoe naadloos deze paste in de tijdgeest. Ook in andere steden verrezen “advokatenkollektieven”.

De vijf pas afgestudeerde juristen huisden aanvankelijk in een prachtig pand aan de Oudegracht 213. Sjef de Laat vertelt dat hij later nergens meer zo’n ruim kantoor heeft gehad.
Na twee jaar kocht het kollektief van de Willem Arntz-stichting, een GGZ-instelling, een pand op Twijnstraat 20. Een stuk krapper, maar het kollektief huisde daar toch van 1976 tot 1983.

Harde kern en het “rode boekje”

Mede-oprichter Lili van der Brugghen was vrij snel verdwenen. Ook Anne-Marie Bos hield het na twee jaar voor gezien. Wout van Veen en Sjef de Laat vormden zo in dat eerste decennium de ‘harde kern’ van het kollektief. Zo lezen wij ook uit een bijdrage van de voorzitter V.J.A. van Dijk, destijds voorzitter van de Utrechtse rechtbank. Deze uitspraak doet hij in het “rode boekje”* ter gelegenheid van het tienjarig bestaan op 2 november 1984. 

Jonge advocaten mochten na hun afstuderen praktijk voeren, maar de eerste drie jaar diende dat te gebeuren onder het bewind van een ‘patroon’, die werd aangewezen door de Orde van Advocaten. Willem: ‘De deken van de orde van advocaten in Utrecht wees ons aan Sjef Bertrams, van kantoor Wijn en Stael, Erik Van Rossem van het kantoor van Benthem en Keulen en Jan Bijkerk van het kantoor Kramer Bijkerk en Steenberghe. Later ben ik zelf buitenpatroon geweest voor andere stagiairs.’
Sjef: ‘Zoals ik jouw patroon ben geweest!’

Buitenpatronen

Buitenpatroon Erik van Rossem vertelt in genoemd “rode boekje” dat hij het best spannend vond toen hij in de herfst van 1974 op weg was naar dit jonge kollektief. De praktijk viel gelukkig mee: ‘Eigenlijk vond ik ze allemaal direct aardig, al moet ik toegeven dat Sjef de Laat en Bernard Tomlow aanvankelijk wat “wild” op mij overkwamen, vooral de laatste.’

Hij vervolgt: ‘Bij Anne-Marie Bos viel mij haar “alternatieve” kleding op.’ Ze zou toch niet op blote voeten in sandalen op een kort geding verschijnen? 

Advocaten in pakken kwam je bij dit Kollektief niet tegen, zoveel was duidelijk. Midden jaren ’70 verschenen Sjef en Wout op een bijeenkomst van de Industriebond NKV aan de Maliebaan in Utrecht. Ze droegen rode sokken en spijkerbroeken. Konden dat wel goede advocaten zijn?

Van Rossem werd patroon van Annemarie Bos en Bernard Tomlow. Van Rossem’s ‘keurige’ kantoor aan de Maliesingel ‘contrasteerde sterk met de kantoorruimte van het kollektief aan de Oudegracht. […] Het hield het midden tussen een opslagruimte voor tweedehandsmeubelen en een studentenhuis. Maar er was wel sfeer en er werd met volle overgave gewerkt.’ 

‘Niets werd als vanzelfsprekend aanvaard. Alles werd kritisch bezien. Moest je bijvoorbeeld een brief aan een confrère beginnen met “Amice” of “Geachte confrère”? 

Zijn stagiaires werkten al snel zelfstandig. ‘Vervelend werd het pas toen ik in een kort geding Bernard Tomlow als tegenpleiter ontmoette en de zaak verloor…’

Bureaudienst

Elk van de vijf advocaten draaide die eerste jaren een dag per week bureaudienst; een secretaresse paste niet in het egalitaire concept. ‘Niets voor mij dat bureauwerk,’ weet Sjef nog. Vanaf 1977** bracht Wietske Zeijlstra verlichting als bureau-coördinator. Zij ontpopte zich tot spil van de organisatie. In de geest van het kollektief kreeg zij dezelfde salariëring als de advocaten. Nog later studeerde zij rechten en werd vervolgens advocaat bij het kollektief.

Sjef en Wout gingen zich meer richten op (collectieve) arbeidsverhoudingen. Voor Bernard Tomlow was dit een reden om afscheid te nemen; hij specialiseerde zich in het huurrecht.

Intussen had ook Henk Korvinus zich bij het kollektief gevoegd. Hij bleef tot 1984, het jaar dat Paul Bosch en Loe Sprengers aansloten. 

Toevoegingen

Idealistisch en strijdbaar als ze waren, ook de medewerkers van het Advokatenkollektief moesten ergens van leven. ‘Toen ik er in 1979 bijkwam’, vertelt WiIlem, ‘kwamen onze inkomsten van zogeheten “Toevoegingen” van de overheid.’ Dat betekende een inkomen op minimumniveau. Kenmerkend voor de collectieve gedachte: gedurende de jaren dat Sjef actief was in de gemeenteraad van Utrecht, gingen zijn inkomsten daarvan naar het Kollektief. Maar na een jaar of twee begon de zaak zodanig te renderen dat het werk een wat ruimer inkomen opleverde.
Secundaire arbeidsvoorwaarden zoals pensioenopbouw zaten er aanvankelijk niet in. ‘Met name Wout geloofde nog dat de AOW ooit genoeg zou zijn om van te leven.’ 

Wout van Veen verkaste in 1987 naar de FNV.

Medezeggenschap centraal

Ook voor de buitenwereld werd steeds duidelijker dat het Utrechtse Advokatenkollektief de aangewezen partij was als het ging om juridische steun bij medezeggenschap. Toen de Wor in 1979 werd vernieuwd en uitgebreid met betaalde rechtsbijstand en de mogelijkheid tot procederen bij de Ondernemingskamer, stroomden de zaken binnen. 

Sjef: ‘Veel aandacht trok indertijd de Enka-zaak omtrent de vraag: wat is de opgewekte verwachting van de werkgever? Wanneer is een besluit “kennelijk onredelijk”? En wat is de inhoud van artikel 26 Wor?’

Willem: ‘Ondernemingsraden dachten bij de Ondernemingskamer snel winst te behalen, maar dat viel tegen. Onze rol was het aangeven van de juridische grenzen hierin. Die hausse aan zaken bij de OK nam snel af. Tegenwoordig worden er nog wel zaken ingediend, maar vrijwel altijd worden ze uiteindelijk teruggetrokken als de dreiging haar werk heeft gedaan’. 

Via aanvankelijk vooral de Voedingsbond en later ook de Vervoers-,  Industrie- en andere bonden groeiden de contacten met de vakbeweging. ‘Wij zagen vooral de bestuurders van de bonden’, vertelt De Laat. 

Met Cees Schelling, voorzitter van de Voedingsbond FNV, konden Sjef en Willem bijzonder goed overweg. In het “rode boekje” schetst Schelling het contact als persoonlijk, op basis van vertrouwen, samenwerking en een gemeenschappelijke mentaliteit – die ook tot uiting kwam in de tarieven van het kollektief. Die lagen flink onder het adviestarief van de Orde van fl 200,- en meer; het Advokatenkollektief rekende fl 90, –.

Spraakmakende zaken

Over een van de cursussen die Sjef en Willem in die beginjaren volgden vertelt Willem: ‘Ik luisterde naar een speech van de voorzitter van de ondernemingskamer, raadsheer Willems. Die zei op een bepaald moment: “Die vraag moet u maar stellen aan de hier aanwezige mensen van het Advokatenkollektief. Die weten het echt.”’

Van Groningen tot Maastricht en Rotterdam stroomden zaken binnen op het kantoor. Willem schetst een tijd van afbouw van de maakindustrie in Nederland: de productie werd verplaatst naar lagelonenlanden. Met ingrijpende gevolgen voor de medewerkers hier, en de nodige kort gedingen tot gevolg. 

Geklapt

‘Een spraakmakende zaak was die van de Heidemij,’ vervolgt Willem. ‘Daar probeerde men “sterfhuisconstructies” uit waarbij de werknemers aan het kortste eind trokken. Wat viel er wel en niet onder de Wet overgang onderneming? Sjef pleitte voor de rechten van de werknemers.’

Willem werd op een ochtend om 5 uur gebeld door de bestuurder van de Vervoersbond. De onderhandelingen over de cao waren geklapt. Het ultimatum van de bond liep dezelfde dag nog af en maandag zou de pleuris uitbreken: een staking van vrachtwagenchauffeurs met flinke maatschappelijke consequenties. De werkgevers dreigden met een kort geding, want binnen de looptijd van een cao zou je niet mogen staken. Of Willem zich daarop acuut kon voorbereiden. Bij stakingen hoorde het op zeer korte termijn moeten verschijnen in kort geding, met soms maar een paar uur voorbereidingstijd. 

‘Met juridiese middelen’

Tekenend voor de groeiende naam en faam van het kantoor was het feit dat Paul van der Heijden kwam praten over de bundeling van artikelen in de eerste editie van “Rechtspraak voor medezeggenschap”. (Van der Heijden stond ook aan de wieg van OR Informatie, het eerste vakblad voor ondernemingsraden.) In zijn bijdrage aan het “rode boekje” van het tienjarige jubileum omschrijft hij de doelstelling van het Advokatenkollektief als volgt:

‘Het is juist de ongelijkheid in macht en zeggenschap tussen deze actoren (collectieven van werknemers versus ondernemers, red.) (…), die het kollektief wil verminderen met o.a. de juridiese (sic) middelen die het ten dienste staan.’ De in 1979 herziene Wor, stelt Van der Heyden, ‘bracht een wijziging aan in de machtsverdeling tussen ondernemer en werknemers, vertegenwoordigd in ondernemingsraden. Niemand geeft graag macht uit handen.’

En precies toen verschenen de advocaten van het Advokatenkollektief ten tonele.

In 1983 verhuisde het Kollektief van het kleine pand aan de Twijnstraat naar de Nachtegaalstraat 37. 

Willem verliet het kantoor in 2012 toen hij 65 werd.

* getiteld “LIBER … Ad rem atque tevens bepaaldelijk personant”

** andere bronnen noemen 1979 

Op welke manieren heeft u te maken met Sprengers Advocaten?

‘In de eerste plaats bij zaken die bij de Hoge Raad komen, waarbij ik werk voor en met Sprengers Advocaten. Voor civiele cassatiezaken heb je een cassatie-advocaat nodig zoals ik. Ik heb onder meer belangrijke zaken op het gebied van het stakingsrecht en het medezeggenschapsrecht voor het kantoor mogen doen, vooral met betrekking tot het zogeheten primaat van de politiek. In zulke gevallen werken we samen voor hetzelfde doel en ben ik eigenlijk hun onderaannemer. Zij zijn mijn cliënt.’

In het hol van de leeuw

‘In andere gevallen werken we elkaar met evenveel plezier tégen (lacht). Ik denk bijvoorbeeld aan een stakings-kortgeding een aantal jaren geleden, rond het overeind houden van het openbaar vervoer rond Schiphol tijdens een landelijke staking over de pensioenleeftijd. Zij stonden de vakbonden bij, ik verdedigde Schiphol. Dat was een fantastische zaak tussen Rudi, Loe en mij. De zitting was in het weekend en moest daarom plaatsvinden buiten de rechtbank. Dat werd een prachtige Executive Lounge in Schiphol. De rechter zat daar op het podium pal onder een vlag met het Schiphol-logo erop. Loe baalde daarvan en vond het niet kunnen, zo een rechtszaak in het hol van de leeuw. De rechter is daar achteraf in meegegaan en heeft beloofd om de rechtbank ook in het weekend te openen in dit soort gevallen. Hoewel onze vorderingen ten dele werden toegewezen, had Loe dat punt dus wel gescoord.’ 

‘Verder mag ik eens in de zoveel tijd wat komen vertellen over de rechtspraak van de Hoge Raad wanneer het kantoor met zijn allen een informele sessie heeft in de bossen bij Doorn. Dat is altijd erg leuk om te doen, met nuttige discussies.’

Sinds wanneer bent u bekend met de advocaten van dit kantoor?

‘Pakweg twintig jaar lang komen we elkaar geregeld tegen. Daarvoor kende ik Loe al toen hij een dag in de week hoogleraar was in Leiden (Albeda-leerstoel, red.). Ik liep daar toen rond als jonge advocaat die probeerde één dag in de week onderzoek te doen voor een proefschrift.’

De mens achter het geschil

‘Eén van de leuke dingen van de arbeidsrechtadvocatuur is dat de meeste advocaten best goed met elkaar omgaan. Er lopen veel aardige mensen rond in dit werkveld. Misschien heeft het ermee te maken dat arbeidsrecht over mensen gaat en dus ook advocaten trekt die geïnteresseerd zijn in de mens achter het geschil. Dat geldt zeker voor de advocaten van Sprengers. Zij zijn bij uitstek hard op de inhoud, zacht op de vorm: dat vat het wel goed samen.’

De marges

‘En dat helpt ook om problemen op te lossen. Want anders dan het beeld dat veel mensen van de advocatuur hebben, proberen juist de goede advocaten zaken op te lossen buiten de rechter om. Maar daarvoor moet je wel alle twee constructief in de wedstrijd staan, met respect voor het standpunt van de ander en met bereidheid om te luisteren naar de belangen die aan de andere kant spelen. Zo bracht ik een paar jaar geleden ook een best lastig medezeggenschapstraject bij een grote cliënt tot een goed einde, waarbij Pauline Burger de ondernemingsraad bijstond. De samenwerking tussen ons heeft toen echt geholpen om zaken vlot te trekken. In dat soort complexe trajecten is het echt van toegevoegde waarde als je weet dat je tegenstander je geen oor gaat aannaaien en dat je vrijuit kunt sparren over mogelijke oplossingsrichtingen.’ 

“Straight shooters”

‘En dat vertrouwen heb ik als ik de mensen van Sprengers tegenover me heb. Het zijn “straight shooters”, zoals ze in Amerika zeggen. En wat ook helpt, is dat ze erg goed zijn in hun vak. Het is samenwerking op het hoogste niveau. Juist als je beiden goed thuis bent in de materie, is het vaak makkelijker om zaken op te lossen. Je kent de marges waarbinnen de oplossing gevonden moet worden. En die zijn vaak best smal.’ 

Welke zaken zijn u het meest bijgebleven in die afgelopen jaren?

‘Poeh, dat was toch wel de Schiphol-zaak die ik noemde, waarin we uiteindelijk in kort geding voor Schiphol gedaan kregen dat er vier keer per uur een trein van Schiphol naar Amsterdam op en neer reed, ondanks een landelijke staking. Maar ook de Amsta-zaak uit 2015 rond de bezetting van een verpleeghuis in Amsterdam door actievoerders van FNV. Dat was een zeer fundamentele zaak waarbij Rudi in eerste aanleg en bij het Hof enorm op zijn donder heeft gekregen. Maar bij de Hoge Raad haalden we uiteindelijk samen een klinkende overwinning! De Hoge Raad herschreef het stakingsrecht een beetje in die zaak. Dat blijft je bij. Het is een zaak die nu in alle studieboeken staat; een standaardarrest, zoals we dat noemen. Best iets om trots op te zijn.’

Kortom, wat is uw algemene indruk van dit kantoor?

‘De juristen van Sprengers Advocaten zijn gewoon excellente advocaten met wie ik naar genoegen heb gestreden en samengewerkt. Mensen ook met het hart op de goede plek en met oog voor de zwakkeren in de samenleving.’

Jongeren vs Ruding

In oktober van datzelfde jaar trad Loe samen met Sjef op in een kort geding tegen minister Ruding. Toenmalig minister Onno Ruding liet zich ontvallen dat uitwonende jongeren maar bij tante Truus moesten gaan wonen als een uitkering niet voldoende was.  ‘Namens die jongeren en de Jongerenbeweging FNV hebben wij een geding aangespannen tegen Ruding. Juridisch gezien vonden we dat we hadden gewonnen, want de Staat moest de kosten betalen van het geding, omdat Ruding inmiddels in een Kamerdebat excuses voor zijn uitspraken had aangeboden.’

Was het nog een activistisch kantoor toen jij er begon?

Loe relativeert: ‘We waren activistisch in de zaken die we kozen, maar verder is advocaat zijn gewoon een vak dat je wel goed moet doen om resultaten voor je cliënten te kunnen bereiken.’

Blessure

Rudi van der Stege studeerde nog toen de zaak tegen Ruding veel publiciteit haalde. Na zijn afstuderen vervulde hij zijn vervangende dienstplicht op het kantoor van Novib in Den Haag. Vervolgens werkte hij vier jaar op een bureau voor Rechtshulp in Rotterdam, totdat hij in 1991 toetrad tot het Utrechtse Advokatenkollektief. Een logische stap, blijkt achteraf. ‘Mijn scriptie schreef ik samen met Richard Klatten over de medezeggenschapsstructuur bij Akzo. Richard werkte hier al en attendeerde mij op deze baan.’ 

Rudi’s entree op het kantoor aan de Burgemeester Reigerstraat 77 werd een klassieke bedrijfsanekdote. Vanwege een blessure die hij opliep tijdens zijn eerste marathon, arriveerde hij die eerste ochtend op krukken. Twee secretaresses hielpen hem naar zijn kantoor op de tweede verdieping. ‘Dat heeft maanden geduurd’, memoreert Loe, ‘totdat we erachter kwamen dat zijn blessure allang was genezen.’ De herinnering wekt bij beiden nog steeds een brede glimlach op.  

‘Kampioen stakingsrecht’

Klatten vertrok na twee jaar om medeoprichter te worden van advocatenkantoor Kennedy Van der Laan.
Rudi bleef. Toen hij in 2016 al 25 jaar bij de zaak was, stelden Loe en co ter ere daarvan een boekje samen over Rudi als ‘kampioen stakingsrecht’.

Rudi zegt veel van zulke zaken te hebben gedaan, ook samen met Loe. Hij schetst de haastige spoed als een van de typische trekjes rond het stakingsrecht. ‘De samenleving kan veel last hebben van een staking. Of die mag doorgaan kan worden getoetst door de rechter. Naarmate de maatschappelijk impact groter is, stijgt de kans dat de staking wordt beperkt. Vaak dient een stakingskortgeding op een hele korte termijn, soms wel een halve dag. Wij kennen veel advocaten van de wederpartij, de werkgever, die rekening willen houden met die korte voorbereidingstijd. Die korte voorbereidingstijd hoort gewoon bij de dynamiek van het stakingsrecht.’ Hij memoreert die keer dat zijn voormalige collega André Joosten de dagvaarding aan hem moest voorlezen, in de auto onderweg naar een geding. Maar dat was toch een uitzondering.

‘Later kregen de vakbonden hun eigen advocaten in dienst, waardoor wij minder voor stakingskortgedingen werden ingeschakeld. Ook nam het aantal kortgedingen af – de kaders werden duidelijker. Mede door de jurisprudentie waarbij het Kollektief betrokken werd.’ 

Gevraagd waarom hij juist specifiek voor het arbeidsrecht koos, noemt Rudi twee drijfveren. Een is het boek van Kees Schuyt (e.a.), “De weg naar het recht” uit 1976 over de leemtes in de rechtshulp. Verplichte kost, zegt Rudi. In het verlengde hiervan ligt zijn tweede drijfveer: ‘Waarom zouden mensen die arbeid inbrengen minder te zeggen hebben in een organisatie dan zij die een zak geld inbrengen?’ Dit motiveert zijn inzet voor zaken die deze balans verbeteren, via vakbonden, or en werknemers.

Primaat van de politiek

Mede door de groeiende naamsbekendheid kwamen veel zaken bij het Advokatenkollektief terecht. Zoals zaken over het (nieuwe) primaat van de politiek bij de invoering van de Wor bij de overheid. Loe schreef er later zijn proefschrift over en werd een landelijk expert en wegbereider op dit terrein. Dat beginsel moest indertijd nog een plek vinden in de praktijk van het medezeggenschapsrecht. 

Mensen met behoefte aan ondersteuning in individuele en collectieve zaken klopten aan. ‘Je moet advocaat zijn om bij de rechtbank te kunnen optreden. FNV had nog geen eigen advocaten, de rechtshulp was anders georganiseerd, en wij deden veel zaken voor hen.’ Ook de “Toevoegingszaken” van bureaus voor rechtshulp kwamen bij het Kollektief terecht. Dit vormt nog steeds een poot van het huidige kantoor.

Misbruik van juridische constructies tegengaan

Een beeldbepalende zaak onder Rudi’s handen werd de Albron-zaak. Die zaak ging over de Wet overgang onderneming. In totaal duurde het 13 jaar voordat hier een definitieve uitspraak in werd gedaan. De redenering die Rudi van der Stege hierin volgde, werd aanvankelijk schamper bejegend. De algemene opinie was dat deze overgenomen werknemers geen recht hadden op hun oude arbeidsvoorwaarden. Het Europese Hof van Justitie EU, de instantie die desgevraagd Europese Richtlijnen uitlegt, stelde de 80 cateraars bij Heineken in het gelijk toen zij een beroep deden op de Wet overgang onderneming bij de overdracht van de afdeling catering naar Albron.
Loe: ‘Wij zijn als kantoor meegegroeid met de ontwikkeling van de positie van de or in het medezeggenschapsrecht. Zo lag er aanvankelijk weinig vast. Kon de or wel een kort geding aanspannen? Dat is door rechtspraak duidelijk geworden. In de loop van de jaren is de rol van de or in verschillende wetten steeds verder uitgebreid, bijvoorbeeld in het vennootschapsrecht en enquêterecht en over het maken van afspraken met de or in een ondernemingsovereenkomst.’
In die rechtsontwikkeling speelde het Utrechtse kollektief een belangrijke rol. 

De zaak PCM

Een voorbeeld hiervan is de zaak PCM die het kollektief voerde met de NVJ (vakbond voor journalisten, red.). ‘Dit tekent de opkomst van de private equity,’ zegt Loe. ‘Het ging om een overname door een private investeerder die na drie jaar weer vertrok, een organisatie achterlatend die was volgestouwd met schulden. Zo werkt het Angelsaksisch denken in het belang van de aandeelhouders.’
Rudi: ‘Loe is een enquête-procedure gestart vanuit de vraag: is deze beweging wel in het belang van de vennootschap? De directie zat in het kamp van de koper. Dat vergroot het belang van de commissarissen als toezichthouders in het belang van de vennootschap. Loe heeft de cor van PCM bijgestaan bij de adviesaanvraag over de verkoop.’ Een zaak die, aldus beide collega’s, óók tekenend is voor de groeiende rol van de medezeggenschap en de vakbonden in het belang van de werknemers.

Albeda-leerstoel

Aan de invoering van de Wor bij de overheid (1995) wijdde Loe zijn proefschrift, dat hij in 1998 voltooide. Volgens Rudi etaleerde hij daarbij een vooruitziende blik in de ontwikkeling naar één gezamenlijk medezeggenschapsrecht voor “gewone werknemers” en ambtenaren. Het leverde Loe bovendien de Albeda-leerstoel op, een bijzonder hoogleraarschap aan de Universiteit Leiden. Het kantoor werd daarmee dé specialist in de medezeggenschap voor overheidsinstanties. 

Zo ontwikkelde het Kollektief zich tot een gevestigde en gerespecteerde partij die onderdeel van het systeem was gaan uitmaken – maar daarbij ook in toenemende mate serieus werd genomen.
Rudi: ‘Tegen de draad ingaan heb ik altijd leuk gevonden.’ Loe vult aan: ‘Tegendraads met een goed verhaal. Wij onderzoeken graag de onontgonnen randen van de rechtspraak.’

De voorhoede van het debat

Mogen we dit kantoor daarmee tot pioniers bestempelen? Rudi vindt dat een groot woord en Loe is het daarmee eens. ‘Maar als er iets nieuws was in de wet, kwamen wij door onze positie wel steeds in de voorhoede van het debat terecht. Wij bewogen aldoor mee met de tijd. De rol van de or bij milieuvraagstukken is bijvoorbeeld een onderwerp waar we nu steeds vaker mee bezig zijn vanuit het medezeggenschapsrecht.’ 

Deze betrokkenheid reikt verder dan de zaken waarvoor deze advocaten en hun collega’s gevraagd worden. Ze denken, schrijven en publiceren over deze onderwerpen en geven inleidingen. Nieuwe maatschappelijk thema’s zoals privacy vinden hun weg naar dit kantoor. ‘Privacy-zaken zijn een kolfje naar Rudi’s hand,’ zegt Loe. Ook de vertaling van maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) naar de juridische medezeggenschapspraktijk levert het kantoor nieuwe vraagstukken en werk op. Hetzelfde geldt voor het feit dat het steeds vaker ondernemingsraden zijn die onderhandelen over arbeidsvoorwaarden, ook al ligt het primaat hiervoor ligt bij de vakbonden. Dit speelt overigens al vanaf de jaren ’90 sinds de door Loe begeleide Grabowsky-zaak. 

Laagdrempelig

Maar daarmee bevinden we ons alweer in meer recente decennia. Waarin het werk ook voor deze beide “oudgedienden” (de aanduiding komt van hun jongere collega’s) doorgaat en verandert.
Loe: ‘Het leuke van onze omvang is dat alle collega’s zo’n beetje op dezelfde terreinen actief zijn en daarover ook in de pauze met elkaar kunnen praten.’ Zoiets geeft synergie, om een populaire term uit de late jaren ’90 te gebruiken.
Rudi concludeert dat dit altijd een atypisch advocatenbureau is geweest. En dat is meteen een van de redenen waarom hij zich hier thuis voelt: ‘Laagdrempelig, vrij plat en met weinig opsmuk.’

Exemplarisch en ver voor

Willems vervolgt: ‘Loe en het kollektief zijn daarvoor exemplarisch: het steeds meer richten op slechts enkele juridische onderwerpen en cliënten daarbij op een zeer hoog niveau bijstaan. Het kollektief is daarmee alle huidige arbeidsrechtelijke nichekantoren ver voor geweest.’
Medezeggenschapsrecht had aanvankelijk nogal een “geitenharensokken-imago”, maar ontwikkelde zich meer en meer tot een serieus rechtsgebied. Volgens Huub Willems heeft Loe in die ontwikkeling een heel belangrijke rol gespeeld. 

De aanpak van het Advokatenkollektief werd gaandeweg professioneler. Maar de onderlinge sfeer was bepaald niet hard-zakelijk, vindt Sjef de Laat, mede-oprichter van het Kollektief. ‘Iedereen stond op voet van gelijkheid. Bureau-coördinator Rietje Duim kreeg hetzelfde salaris als een maat. Er werd zelfs het idee geopperd dat het salaris van partners van maatschapsleden moest worden meegewogen, maar dit viel niet goed. Maar er werden op een gegeven moment wel degelijk targets gesteld. Daar maakten we eerst grapjes over, maar een hogere omzet werd wel een belangrijk uitgangspunt.’

‘Professorale aanpak’

Rogier Duk, partner bij De Brauw Blackstone Westbroek, fungeerde in tal van procedures als Loe’s tegenpleiter. Hij zegt: ‘Met het vertrek van bijzondere personen als Wout van Veen en Sjef de Laat en met de komst van Loe is, geleidelijk aan, de romantiek van de pioniers vervangen door een zakelijke, soms zelfs wat tot het professorale neigende aanpak. Wat dat betreft is, opmerkelijk genoeg, de ontwikkeling enigszins te vergelijken met die op de zogeheten commerciële kantoren, zoals dat waaraan ik sinds 1972 aan verbonden ben.’
Vakgenoten, (oud-)collega’s en cliënten roemen Loe vanwege zijn bevlogenheid en overtuigingskracht. Rogier Duk: ‘Loe komt met overtuiging voor de belangen van zijn cliënten op en weet zich ten processe met hen te vereenzelvigen.’ 

Boegbeeld

Huub Willems zag Loe vele malen in ‘zijn’ Ondernemingskamer verschijnen. ‘Opvallend is het ogenschijnlijke gemak waarmee Loe op zittingen optreedt. Dat kan alleen maar als je in de materie hebt geïnvesteerd. Hij geeft, naar zijn beste vermogen, alles voor iedere zaak. Hij verstaat zijn metier buitengewoon goed. Zijn professionele kwaliteit is in het oog springend. lk zie hem als boegbeeld van zijn kantoor.’ 

Overtuigingskracht

De Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) werkt al jaren met het Advokatenkollektief. Toen de leden van de NVJ, werkzaam bij PCM Uitgevers, een enquêteprocedure startten, vroegen ze Loe als advocaat.
Bianca Rootsaert van de NVJ: ‘De hele buitenwereld gaf aan dat een enquêteprocedure gedoemd was te mislukken. De NVJ was van mening dat ze het toch moest doen. Loe schatte juist in dat er wel degelijk een kans was om voor elkaar te krijgen dat de Ondernemingskamer een onderzoek zou instellen. Zijn pleitnota was ronduit bevlogen, zeer to the point en met een dusdanige overtuigingskracht dat we er zelf ook weer in begonnen te geloven. Op de zitting was Loe geweldig. Kennis van zaken en engagement werden prachtig gecombineerd. Wij waren erg onder de indruk.’ 

Afgewogen en redelijk

‘Het mooie van Loe is dat hij de glamour en bravoure die veel advocaten van dure kantoren hebben juist niet heeft. Ik denk zeker dat hij om die reden in eerste instantie wel eens wordt onderschat door collegae advocaten. Bij Loe wordt dat allemaal gecompenseerd door een uitzonderlijke vakkennis, maar zeker ook door het vermogen om overtuigend op te treden in een zitting, met de juiste toon, zonder enige vorm van agressiviteit. Als Loe iets beweert is
dat zo afgewogen en redelijk dat je als advocaat van de tegenpartij er altijd bij staat te kijken.’ 

De zitting die Rootsaert beschrijft, blijkt typerend voor Loe’s manier van pleiten. ‘Ook in zaken waarin de emoties hoog oplopen of grote politieke tegenstellingen spelen, lukt het Loe altijd weer om stijlvol te repliceren, op basis van argumenten’, zegt Huub Willems. ‘Dat heb ik altijd erg knap gevonden.’ 

Ontwikkeling van rechtsgebieden

Loe publiceerde vele boeken, congresbundels, besprekingen van uitspraken en artikelen in verschillende tijdschriften. Ook voor de Vereniging voor Arbeidsrecht verzorgde hij verschillende publicaties. Als vaste medewerker en lid van de adviesgroep OR-Informatie (en later OR Magazine) klom hij veelvuldig in de pen. Net als veel van zijn collega’s.
Voor de bundel die aan professor Wil Fase werd aangeboden bij diens afscheid, leverden zowel Rogier Duk als Loe een bijdrage. Deze betrof de ontwikkelingen op het gebied van het advies- en beroepsrecht van de artikelen 25 en 26 Wet op de ondernemingsraden. Duk: ‘Die beide artikelen bezien, zeker tezamen, de mogelijkheden en beperkingen die op dat gebied voor ondernemingsraad en ondernemer gelden. Daarmee geven die artikelen ook aan hoe dat rechtsgebied zich de afgelopen dertig jaar heeft ontwikkeld, en wel zo dat zowel van ondernemingsraad als, vooral, van ondernemers een grote mate van procedurele zorgvuldigheid wordt gevergd.’ 

Loe’s publicaties zijn van grote waarde voor de ontwikkeling van de rechtsgebieden waarover hij schrijft, concluderen zijn vakgenoten. Een door Loe georganiseerd expertseminar met deskundigen uit het buitenland op het gebied van conflictbeslechting bij de overheid leidde tot een internationale publicatie. ‘Op dat gebied gebeurde tot nu toe in Nederland vrijwel niets’, aldus Guus Heerma van Voss. 

Schrijfdrift

Loe’s schrijfdrift maakt hem tot de grootste representant van het oorspronkelijke gedachtegoed van het Advokatenkollektief, vindt Sjef de Laat.
‘Wij vonden dat een advocaat niet alleen moet procederen, maar dat hij ook via publicaties van zich moet laten horen en daarbij een visie moet uitdragen. Loe probeert ook zijn collega’s van het Advokatenkollektief aan te zetten tot meer publicaties. Ik wil hem oproepen daarmee door te gaan.’

(Bron: Loe 25 jaar in het vak)

De kracht van het collectief

Een andere interessante bron als het gaat over dit kantoor is ook een gelegenheidsuitgave, namelijk: Rudi van der Stege: 25 jaar advocaat. Bernard van Lammeren schreef voor die uitgave een boeiend artikel over Rudi van der Stege, die hij introduceert als ‘één van de koningen van de Nederlandse stakingsrechtadvocaten aan de zijde van de vakbeweging’ (en dat is weer een citaat van Stefan Sagel, zie ook elders in deze jubileumpagina’s). 

Dit artikel belicht onder meer de relatie tussen de FNV en Sprengers Advocaten, met de focus op de toen jubilerende Rudi. Van Lammeren haalt Jan Heilig aan, vakbondsbestuurder en cao-onderhandelaar, in een passage die gaat over stakingskortgedingen – een specialisme van Rudi – en de samenwerking daarin tussen bond en advocaten. Het volgende citaat geeft een mooi inkijkje in de werkwijze van het kollektief.

Militaire operatie

Jan Heilig: “(…) Maar die korte gedingen blijven toch wel heel apart. Daarbij komen Rudi en zijn collega’s in beeld. Die moeten dan heel snel werken, en het is fantastisch om mee te maken hoe zoiets gaat. Alle kantoorgenoten zijn aanwezig. Degene die een zaak doet, vaak Rudi dus, verdeelt het werk. Jij zoekt dit uit, jij dat. Na zo’n eerste bijeenkomst zat ik dan een uur helemaal alleen, waarna iedereen opnieuw bij elkaar kwam. ‘Die moet dit nog uitzoeken, en die mag nu wel naar huis.’ Om een uur of half twaalf komt Loe Sprengers er ook nog bij en die heeft ook weer vragen en opmerkingen. Het is bijna een militaire operatie. En daarna wordt zo’n pleidooi gemaakt. Heel opwindend allemaal!”
Wat Heilig hierover ook graag kwijt wil: “Een belangrijk aspect van de samenwerking met Sprengers Advocaten is dat het een kantoor is waar bestendigheid in zit. En al die advocaten daar zijn dolenthousiast.”

Met dank aan:
Huub Willems, oud-voorzitter van de Ondernemingskamer
Rogier Duk, partner bij De Brauw Blackstone Westbroek
Bianca Rootsaert, van 2003 – 2010 adjunct-directeur van de NVJ
Paul van der Heijden, emeritus-hoogleraar internationaal arbeidsrecht en oud-rector magnificus aan de UvA
Guus Heerma van Voss, hoogleraar sociaal recht aan de Universiteit Leiden
Bernard van Lammeren, journalist
Jan Heilig, vakbondsbestuurder FNV

Complexe zaken

Voor een grote en complexe organisatie is het erg belangrijk om (veranderingen in) de wet- en regelgeving te volgen en te verwerken in het eigen beleid, vertelt Marjanne Wassink. ‘Neem de Participatiewet of de Wet Arbeidsmarkt in Balans; wetten met verstrekkende gevolgen voor een organisatie als WSD. Met zulke complexe zaken is het goed om een externe adviseur te hebben.’

Het contact met Pauline Burger werd gelegd door de voorganger van Corstiaans. Zij had in het verleden colleges Arbeidsrecht gevolgd bij Loe Sprengers, en toen ze later een goede jurist zocht in het arbeidsrecht, zocht ze weer contact met hem en bracht hij haar in contact met Pauline Burger.

‘We hebben dan wel een eigen juridische afdeling,’ legt Marjanne uit, ‘maar bij heel complexe vraagstukken schakelen we graag de beste specialisten op dat vakgebied in. Onze voorganger had alle vertrouwen in Pauline Burger en dat heeft zich ook ruim bewezen.’
Sonia vult aan: ‘Wanneer wij de directie of het bestuur een advies moeten geven over ingewikkelde juridische vraagstukken, bijvoorbeeld bij nieuwe wetgeving en cao’s, dan is dat advies sterker wanneer dat gesteund wordt door een onafhankelijk extern bureau. Zoals Sprengers, een van de beste kantoren op hun terrein.’

Gevolgen voor cao

De onderwerpen waarbij WSD het advies en de ondersteuning van Pauline inschakelt, hangen vaak samen met de invoering of actualisering van wet- en regelgeving. Zaken samenhangend met het arbeidsrecht, een van haar specialisaties. Is de praktijk nog in lijn met die wetten? En hoe kunnen we de organisatie daarop het beste inrichten zonder risico’s te lopen? Hoe gaan we bijvoorbeeld om met payrollen en detacheren in relatie tot wetgeving op het gebied van gelijke beloning voor gelijke of gelijkwaardige functies?

Sonia: ‘In zulke gevallen sparren we graag met Pauline, al is het maar om tunnelvisie aan onze kant te voorkomen door haar inbreng, ervaring en kennis als iemand die er vanuit een breder juridisch perspectief naar kijkt. En ze beschikt ook over uitgebreide kennis van die wetten.’ 

Langdurige relatie

Het komt er dan niet op aan dat je een groot advocatenkantoor inschakelt, vindt Sonia. ‘In onze regio zijn ook uitstekende advocaten te vinden die de kennis op dit gebied in huis hebben. Maar juist doordat wij al langer met Pauline werken, krijgt haar advies meerwaarde. Zij is iemand die onze organisatie kent. Ze heeft zich al op verschillende onderwerpen ingelezen en ons advies gegeven. Daarbij reageert ze snel en adequaat en duidelijk.’ Marjanne: ‘En ze is intelligent en creatief, ze denkt mee met onze organisatie. Dan houd je graag vast aan zo’n relatie.’

Strategische kwesties

Het gaat bij WSD niet om individuele vraagstukken, benadrukken beiden, maar om zaken die van invloed zijn op het niveau van de inrichting van de organisatie. Zwaarwegende strategische kwesties dus. ‘In het verleden is Pauline al eens aangesloten bij een vergadering van ons managementteam. En omgekeerd zijn wij ook weleens op bezoek geweest op hun kantoor in dat mooie oude pand in Utrecht.’ 

Sonia vat de samenwerking als volgt samen: ‘Het komt erop neer dat wij graag spiegelen en sparren met Pauline bij ingewikkelde juridische kwesties. Wij kennen onze eigen praktijk, en als we daarbij Pauline inschakelen met haar meer specialistische kennis dan kun je samen tot creatieve oplossingen komen.’

Brancheorganisatie

Marjanne: ‘Zo hebben we Pauline ook naar voren geschoven bij onze brancheorganisatie Cedris. Want een aantal kwesties die we met haar bespreken, overstijgen onze eigen organisatie. Het zijn juridische vraagstukken rond nieuwe wetgeving waar alle sociale werkbedrijven mee te maken hebben. Op die manier raakte Pauline direct en indirect betrokken bij de juridische aspecten van een nieuwe cao voor medewerkers werkzaam vanuit de Participatiewet. En zo voeren wij op dit moment ook een lobby, want de brancheorganisatie zit weer aan tafel met het ministerie. Daarmee hopen wij de wetgever te beïnvloeden vanuit onze praktijk en in het belang van de medewerkers, de branche en WSD.’

Wat heeft dit contact jullie opgeleverd?
‘Het geeft ons vertrouwen en rust dat Pauline erbij betrokken is vanwege de kennis en ervaring die ze meebrengt,’ zegt Sonia. ‘Ze helpt ons met het in kaart brengen van de risico’s die met bepaalde beslissingen samenhangen en zo ook met het zoeken naar oplossingen die werken voor WSD. Haar advies helpt ons in het maken van de goede keuzes en het onderbouwen van onze adviezen aan bijvoorbeeld het bestuur.’ 

Marjanne vervolgt: ‘Ze kijkt mee naar hoe wij als organisatie bepaalde risico’s kunnen vermijden. Bijvoorbeeld bij het komen tot de nieuwe cao voor medewerkers werkzaam vanuit de Participatiewet, en wie daar allemaal onder valt. Het was superbelangrijk dat die omschrijving precies klopte, anders liepen we het risico dat die niet gold voor een deel van onze werknemers.’

Persoonlijke benadering

‘Voor ons is Pauline hét uithangbord van Sprengers. Dit is maar een klein deel van ons werk, het is niet zo dat we continu intensief contact hebben. Maar zodra dat nodig is, weten we haar te vinden.’
‘Het mooie is dat onze relatie met Pauline niet alleen puur zakelijk is maar ook persoonlijk. Zo is Pauline en zo werkt het ook bij WSD. Zo werkten we een keer samen met onze branchevereniging aan het belangrijke dossier over de Waadi-regeling. Er moest direct en snel geschakeld worden dus vroegen we Pauline uit Utrecht naar ons kantoor in Boxtel te komen. Nou is zij normaal gesproken stipt op tijd, maar dan moet het OV wel meewerken. Dus toen ze eenmaal op het station gearriveerd was, stapte onze algemeen directeur in de auto om haar daar op te halen. Dat zegt wel iets over ons contact.’ 

Pauline Burger gaf eind vorige eeuw al een aantal jaren les aan de Universiteit Utrecht over jurisprudentie van de Ondernemingskamer en het viel haar op: ‘Vrijwel alle uitspraken gingen over zaken van dit kantoor.’ Zo was haar belangstelling gewekt. Nadat ze al een open sollicitatie had overwogen verscheen er een vacature. In 1999 maakte ze de overstap naar wat toen nog het Utrechts Advokatenkollektief heette*.  ‘Dat was een logische keus vanuit mijn specialisme in het medezeggenschapsrecht, dat altijd een belangrijk fundament van ons kantoor is geweest. Dit was het kantoor bij uitstek op het gebied van medezeggenschap, andere kantoren zoals dit had je niet. En dat ook nog in Utrecht.’

Op dat moment werkte er slechts één andere vrouw, Martine Bosman. Zij had een achtergrond bij de vakbond. Pauline beschrijft het kantoor waarbij ze toetrad als sterker vakbonds-gelieerd dan nu, met veel individuele zaken naast de collectieve. Het kantoor werkte samen met de Or-telefoon van vakbond FNV.

Aan het begin van dit millennium was er veel werk in het sociaal zekerheidsrecht; een reden van de komst van Suzanne Broens. Ook Martijn Vaessen** en Gabi Stouthart kwamen in die jaren nul erbij – evenals Ellis Hoek, de geliefde collega die in 2012 overleed. Het trio herdenkt haar bij deze gelegenheid als een strategisch begaafd jurist en fijne collega. 

Het heengaan van Ellis viel samen met de afname van het aandeel socialezekerheidsrecht. Onder invloed van nieuwe wetgeving verschoof het zwaartepunt naar het medezeggenschaprecht.

Breder perspectief

Suzanne is in februari 2002 toegetreden. Zij tekent aan dat het medezeggenschapsrecht uiteraard belangrijk is, maar dat de focus niet te nauw moet worden. ‘De Wor is een middel. Je bedient een ondernemingsraad op heel veel meer terreinen, zoals arbeidsrecht, ondernemingsrecht en socialezekerheidsrecht, maar ook bijvoorbeeld met mediation. Om de or’s en andere klanten goed te kunnen bedienen, biedt Sprengers Advocaten vanaf die tijd dit bredere palet. Dat is een meerwaarde. Wij hebben tegenwoordig de kennis in huis op alle onderdelen rond het arbeidsrecht.’ 

Sociale advocatuur

Gabi Stouthart werkte voorheen op een Zuidas-kantoor. Daar behandelde ze vooral zaken rond internationaal arbeidsrecht, immigratie- en bestuursrecht. Via toenmalig collega René Hampsink (van 1994 – 2022 bij Sprengers) kwam Gabi in 2002 binnen bij het Utrechts Kollektief.
‘Ik kwam hier zeker niet voor de medezeggenschap maar wilde verder in het arbeidsrecht, en dan het Nederlandse. Hier heb ik me verder bekwaamd in onder meer het individueel arbeidsrecht en daarnaast het ambtenarenrecht.’ Uiteindelijk gaat het allemaal om arbeidsverhoudingen en arbeidsrecht, wil ze maar zeggen. Dat individueel arbeidsrecht is weer helemaal terug, met de vele ontslagzaken die aan de orde zijn. Op basis van toevoegingen: de sociale advocatuur dus.

Kasteelheer

Suzanne vertelt dat ook zij binnenkwam via voormalige collega René Hampsink. ‘De sociale advocatuur zit in mijn dna, dus ik voelde me hier gelijk thuis.’
Het arbeidsrecht in brede zin hebben deze drie vrouwen gemeenschappelijk, maar even goed die sociale invalshoek. Sprengers lijkt voor de buitenwereld vooral een nichekantoor in de medezeggenschap, maar de praktijk is veel breder en het aanbod uitgebreider dan dat. ‘Arbeidsrecht is het beschermen van werknemersbelangen. Maar wij treden ook op voor werkgevers die bij ons passen.’ 

‘De werkgever bekleedt de positie van een kasteelheer die zorgvuldig wil omgaan met zijn werknemers,’ zegt Pauline. Gabi vult aan: ‘Het advieswerk en de ondersteuning die we juist aan werkgevers bieden is niet echt ingewikkeld maar ook niet minder belangrijk. Daarmee bescherm je indirect ook de werknemers.’

Het drietal verwijst naar de naamswijziging die rond 2009 in gang werd gezet, als noodzakelijk gevolg op de bredere oriëntering van het kantoor. ‘De jaren ’70 waren voorbij en wij hadden intussen een ander profiel gekregen. Met de nieuwe naam gingen we ook echt een nieuw tijdperk in.’ Maar daarmee lopen we vooruit op de zaken. 

Elkaars vangnet

Waar het kantoor eerder nog een mannenbolwerk was, bracht het aantreden van deze vrouwen meer evenwicht. ‘Op het moment dat Gabi en ik op dit kantoor kwamen werken, waren er meer vrouwen dan mannen in dienst,’ vertelt Suzanne. 

Pauline had drie kinderen toen zij bij Sprengers kwam. Voltijds werken was de norm. Het onderwerp ‘werken met kinderen’ werd veel besproken op kantoor, niet alleen door de vrouwelijke medewerkers. ‘Het vak van advocaat kan namelijk best pittig zijn, en soms is dat lastig te combineren met de zorg voor kinderen,’ ervoer Gabi.
Zij kreeg drie kinderen sinds ze bij dit kantoor in dienst trad. Toen haar jongste kampte met diens gezondheid, merkte zij hoe lastig het was om voltijds te blijven werken. ‘Ik moest steeds vaker met mijn jongste naar het ziekenhuis en had bijna de neiging om mijn werk op te geven, uit het idee: jullie hebben helemaal niets aan mij op dit moment. Maar daar ben ik echt enorm in geholpen door mijn collega’s. De mogelijkheden van thuiswerk zijn steeds gestimuleerd. Het is ook de geest van: wij doen dit met elkaar. We zijn elkaars vangnet.’ 

Pauline en Suzanne beamen dat. ‘Dat is het soort kantoor dat we willen zijn. Onze omvang maakt dat je dit samen kan dragen. Het gaat verder dan dat je alleen samen bij hetzelfde kantoor werkt.’

Organisatorische zaken

Wat tussen de eeuwwisseling en nu sterk is veranderd, is hoe het kantoor op organisatorisch en administratief gebied wordt gerund. ‘Toen wij binnenkwamen werkten er maar liefst acht ondersteuners, inclusief de beheerder van onze eigen bibliotheek. Momenteel zijn we als advocaten zelf meer op de organisatie betrokken.’ 

Dat betekent dat de algemene zaken van het kantoor aan bod komen in de collectief-vergaderingen. Specifieke organisatorische zaken worden opgepakt door de coördinatiecommissie. Deze bestaat momenteel uit Suzanne, Jasper en Rudi. De commissie neemt dagelijkse zaken op zich zoals personeelsmanagement en begeleiding bij ziekte. De ondersteuning telt zes medewerkers, waaronder twee vaste secretaresses***.

Gabi, Pauline en Suzanne ervaren daarbuiten veel ruimte om hun praktijk naar eigen inzicht in te vullen. Gabi: ‘Zo ben ik al zeven jaar bezig met het opbouwen van een mediation-praktijk.’ Je werkt hier, daarover zijn ze het eens, op een hechte basis van vertrouwen. Een vertrouwen dat ze ook aan nieuwe collega’s geven. ‘Verschillen mogen er zijn, die respecteren we van elkaar,’ vult Pauline aan.

Veranderende wetgeving

Rond de eeuwwisseling ontwikkelde de politiek een nieuw stelsel van sociale zekerheid. Het oude was onbetaalbaar geworden en de WNRA werd gepresenteerd als wetsvoorstel. Tegelijk werd er beknibbeld, met uiteindelijk de Toeslagenaffaire als een van de uitwassen. ‘Toen stonden we vooral veel individuele mensen bij. Dat is veranderd, nu adviseren we ook overheden en werkgevers.’ “Verdwenen” voorheen zieke werknemers in de WAO, tegenwoordig komt de werkgever bij wijze van spreken bijna niet van ze af.

De advocaten van Sprengers geven nog steeds les over deze nieuwe wetgeving – die ook door de wetgever zelf en door journalisten niet altijd volledig wordt doorgrond, merken zij geregeld.
‘Jongere collega’s willen deze zaken niet aanpakken omdat het ondankbaar werk is tegen een lage beloning. Wij kunnen het alleen doen vanwege onze inkomsten uit commerciële zaken.’ Net als in de beginjaren van het Advokatenkollektief is er weer een tekort aan professionele juridische bijstand voor mensen die de dupe worden van overheidshandelen en/of wetgeving. 

Bevlogenheid

Aan het eind van ons gesprek sommen de drie collega’s de inhoudelijke overeenkomsten in hun werk nog eens op. De basis is bij eenieder het beschermen van werknemers. Daarbij investeren ze in een relatie met hun klanten voor de langere duur. En bij dit alles streven ze een constante hoge juridische kwaliteit na. 

Dit doen ze vanuit de wens dat ze willen bijdragen aan een bepaalde sociaal-maatschappelijke overtuiging. Daarbij is de inhoud van het werk zelf belangrijk, maar dragen ze ook graag hun kennis en ervaring over. 

Uniek aan dit kantoor is, zo denken ze zelf, de gezamenlijke en individuele bevlogenheid voor wat ze doen. Als advocaat mag je je onzekerheid tonen, want dat leidt tot een vruchtbare uitwisseling met je collega’s. Waar ten slotte iedereen alleen maar beter van wordt.

* zie het kader over naamsverandering 

** Martijn Vaessen was advocaat bij Sprengers van 2000 tot 2021, toen ze de overstap maakte naar de zorg.

*** ondersteuning: zie eigen hoofdstuk

Het viel Pauline Burger pas echt op toen ze, na een uitstapje naar een commerciële partij, in 2009 terugkeerde op het Utrechtse nest: die “naam met de drie ‘k’s” paste niet meer in deze tijd. De meeste collega’s waren het met haar eens. Maar wat moest ervoor in de plaats komen? Er werd een bureau ingeschakeld dat het beeld onderzocht dat ‘Advokatenkollektief’ opriep. Resultaat: jaren zeventig, geitenwollensokken, activistisch. Intern kwam er niet direct een alternatief op tafel waarin iedereen zich kon vinden. Waar ze het wél al snel over eens waren, memoreren Gabi, Pauline en Suzanne, was dat het níet zo’n echte “namen-naam” moest worden zoals veel advocatenbureaus dragen.

Namen-naam?

Een volgend bureau werd dus ingeschakeld voor de verandering van de naam en de “visuele identiteit”. Daar kwamen allerlei ‘rare namen’ uit waar niemand blij van werd. Enkele medewerkers hielden intussen het liefst vast aan het Kollektief, waar de meerderheid juist van af wilde. Het was kortom moeilijk om het eens te worden over een nieuwe naam; dat was toch zoiets als tornen aan de eigen identiteit. Dan toch maar een namen-naam?

Als het dan een naam van een van de maten moest worden, dan liefst die van degene die er het langste bij was. Die met zijn opzienbarende zaken het meest in de openbaarheid trad en daardoor de bekendste naam van het kantoor droeg. Een naam als een uithangbord. Ook hier waren er voor- en tegenstanders. En voor de gedoodverfde naamgever zelf hoefde het niet zo nodig.
Suzanne nam vervolgens de taak op zich om consensus te vinden voor ‘Sprengers’. Loe vond dat best ingewikkeld, herinnert Suzanne zich, omdat het een valse schijn van hiërarchie kon opwekken. 

‘Mevrouw Sprengers’

De rest is geschiedenis. De nieuwe naam ‘Sprengers advocaten’ is goed gevallen en niemand heeft er ooit spijt van gehad, concluderen de drie vrouwen. ‘Loe stond ook voor meer verbreding. Hij was daarmee representatief voor het veranderde werk dat we deden, zoals werkgevers bijstaan bijvoorbeeld. Wij hebben dit als een nieuwe era ervaren.’

Dat Pauline, Gabi en Suzanne aanvankelijk af en toe met ‘mevrouw Sprengers’ werden aangeschreven, namen ze daarbij maar voor lief.

‘Dat we later meteen aan Suzanne dachten, had alles te maken met de manier waarop zij die workshop gaf, met haar enthousiasme,’ zegt Linda. Zij is ambtelijk secretaris bij het Reinier de Graaf Gasthuis in Delft, de plek waar Annelies Verhijde tot voor kort de voorzitter was van de ondernemingsraad. Door deze kennismaking op een workshop kwam Suzannes naam als eerst bij hen boven toen ze een advocaat nodig hadden voor ondersteuning in een zaak.

Maatwerk en kennis

Inmiddels is dat betreffende begeleidingstraject afgelopen. Dat geldt niet voor de overige contacten tussen Sprengers Advocaten en de or van het Reinier de Graaf Gasthuis. Annelies: ‘Sindsdien volgen we geregeld trainingen, niet alleen door Suzanne maar ook bij andere mensen van Sprengers. Verder gaven zij ons een maatwerkscholing, en volgen wij ook tweemaal jaarlijks de zogeheten Actualiteitencolleges op hun kantoor.’ Daar worden or-leden bijgespijkerd op actuele thema’s zoals veranderingen in de wetgeving en de gevolgen daarvan voor de medezeggenschap. Linda geeft de introductie van de nieuwe Klokkenluidersregeling als voorbeeld. Een ander onderwerp was hoe als or om te gaan met privacy en databescherming onder invloed van de nieuw ingevoerde AVG. 

‘En afgelopen jaar hebben ze ons ook advies gegeven over wijzigingen in ons or-reglement,’ vertelt Linda. ‘Dat was nodig door het groeiende aantal vacatures in onze or. Hoe moesten we daarmee omgaan? Suzanne heeft de or toen op het spoor gezet van werken met onderdeelcommissies.’

Verdiepen

De twee medezeggenschappers zijn zeer te spreken over de samenwerking met Sprengers Advocaten. Waar zit hem dat in?

Annelies: ‘Op de eerste plaats: dat ze goed bereikbaar zijn. Je kan Suzanne en haar collega’s altijd bellen en vragen om raad. Daar komt bij dat ze zich altijd zodanig verdiepen in jouw organisatie of de groep waarmee ze te maken hebben, dat ze je een gedegen advies kunnen geven. Welke vraag je ook hebt. Door die goede voorbereiding kunnen ze maatwerk bieden.’ 

‘Verder zijn ze ook flexibel, bijvoorbeeld wanneer je een workshop of training volgt. Zo nodig passen ze die aan bij de vragen die er onder de deelnemers naar voren komen. Ik ben zelf docent en kan dus wel beoordelen hoe knap het is hoe ze dat doen.’
Annelies en haar collega waarderen het ook zeer dat de kennisoverdracht vanuit Sprengers zo passend en praktisch is dat je er meteen mee aan de slag kunt. ‘Daarin hebben ze ons nog nooit teleurgesteld.’

Suzanne Broens heeft ook de centrale ondernemingsraad een tijd bijgestaan. Deze was samengesteld uit vijf verschillende or’s van sterk van elkaar verschillende onderdelen. Linda was onder de indruk van hoe ze dat aanpakte, en van hoe ze omging met al die verschillen in belangen, niveau en de rugzakjes die de diverse cor-leden meenamen. ‘Ze spreekt iedereen op zo’n manier aan dat ieder zich gezien en gehoord voelt.’

Inzicht

Wat heeft hun advies en begeleiding jullie or opgeleverd?
Annelies: ‘Door hun trainingen ligt ons kennisniveau echt hoger dan wanneer we ze niet hadden gevolgd. Dat komt ook door hun ervaring op andere plekken. Je kan het vergelijken met een cor; ook daarin komt kennis uit verschillende organisaties samen zodat je meer zicht krijgt hoe de medezeggenschap elders is georganiseerd. Daarmee verbreed je je inzicht.’

Hoe is dat voor de bestuurder, dat jullie deze advocaten als vaste adviseurs inschakelen?
‘Wat de or doet met de opgedane kennis en die verder brengt in de organisatie, dat waarderen onze bestuurders zeker. Zo gedegen als zij de zaken uitzoeken, daar is ook de rest van de organisatie bij gebaat. En dat wordt gezien. Neem onze adviesvraag over een nieuw reglement, of over de aangescherpte privacywetgeving.’

Linda: ‘Zij zijn zeker niet “die vervelende adviseur van de or”. De praktische toepasbaarheid van hun training en adviezen werkt door voor de medezeggenschap. Het is allemaal extra kennis en vaardigheid die je meeneemt in je bagage.’ Als voorbeeld noemt ze zaken die ze hebben geleerd in de actualiteitencolleges. ‘Daar hebben we nieuwe dingen geleerd over de Wor. Door er samen met anderen van een afstandje naar te kijken, leer je de wet beter te interpreteren.’ 

Maakt dit dat je de Wor zelf breder durft toe te passen?
‘Dat durf ik zo niet te zeggen. Het zet zaken vooral in breder perspectief. In een ziekenhuis passeren vaak dezelfde kwesties de revue. En wanneer je dan een breder perspectief hebt van waaruit je die kwesties bekijkt, kom je eerder toe aan oplossingen.’

Duurzame samenwerking

Beiden wijzen ook op de extra waarde die is opgebouwd in de jarenlange duurzame samenwerking met Sprengers Advocaten. ‘Suzanne en collega’s vergeten niet wat er eerder is gebeurd in onze organisatie. Ze kennen onze geschiedenis, waardoor de begeleiding niet ad hoc is maar juist zeer gericht.’ 

Annelies is inmiddels afgezwaaid als or-lid en –voorzitter. Ze wijst erop dat er een nieuwe, verjongde or aantreedt met vele nieuwe leden. Die ook weer op de brede en gerichte kennis van Suzanne en de haren kunnen voortbouwen. 

Kortom, wat is jullie algemene ervaring met dit kantoor?
Linda: ‘Ze verdiepen zich in je organisatie en situatie, staan altijd klaar en ze zijn er voor je. Zonder dat je de indruk krijgt dat de teller meteen loopt. Sprengers Advocaten kijken mee wat je wil bereiken, ook vanuit hun kennis van de organisatie. Daarin zijn ze vast niet het enige kantoor, maar volgens mij wel in hun laagdrempeligheid.’ 

Typerend vindt Linda dat Suzanne aanwezig was op de afscheidsborrel ter gelegenheid van Annelies’ pensionering.
Annelies: ‘Het zijn gewoon prettige mensen, ook de collega’s van Suzanne. Als trainer en als juridische adviseur: wat opvalt is hun gedrevenheid om onze ondernemingsraad te helpen.’

In de beginjaren van het Advokatenkollektief paste een secretaresse niet in het “egalitaire concept” van dit kantoor en daarom vervulden de maten ieder een dag in de week bureaudienst (zie het interview met Kroft en De Laat). Dat concept werd op zeker moment losgelaten. Aan het begin van de eeuw was de ondersteuning zelfs een tijdlang acht personen sterk bij Sprengers Advocaten. Dat verwacht je misschien niet op een kantoor waarvan sommige advocaten nog steeds liefst hun eigen agenda bijhouden. 

Inmiddels wordt het team van advocaten ondersteund door twee vaste invalkrachten, namelijk Estefania Gabriel Antonio (per juli 2022) en Lisa Spijker (vanaf mei 2023), en vier vaste medewerkers. Simone Weltevreden en Nadia Toufik beheren het secretariaat, Victoria Legina gaat over de financiën en Marion van Vredendaal regelt de facilitaire zaken. Marion geeft een inkijkje in haar werk op dit kantoor.

Van bond naar Kollektief

‘Ik ben op 1 februari 2002 in dienst getreden van het toenmalige Advokatenkollektief,’ vertelt Marion. ‘Daarvoor had ik 19 jaar gewerkt bij de FNV in de functie van secretaresse. Ik was daar begonnen bij de toenmalige Rechtskundige Dienst FNV. Later ben ik intern overgestapt naar Voedingsbond FNV. Na fusie is dat FNV Bondgenoten geworden.’

‘Martine Bosman en André Joosten waren indertijd advocaten alhier. Zij hebben mij destijds gevraagd te komen werken bij het Advokatenkollektief. Ik kende hen doordat zij veel optraden voor de FNV. Dus heb ik gesolliciteerd – en werd ik aangenomen,’ zegt ze. Erg verrassend was dat niet: ‘Het was een informeel sollicitatiegesprek. Het voelde goed voor mij, als een warm bad en als thuiskomen. Vandaar dat ik die overstap heb gemaakt van de FNV naar het Kollektief.’
Daar heeft ze geen moment spijt van gehad: inmiddels is ze er ruim 22 jaar in dienst. Marion werkt 25 uur per week, verdeeld over de maandag, dinsdag en donderdag. Op de dagen dat Marion er niet is doen de aanwezige secretaresses het voorkomende werk. Wel bereidt Marion zoveel mogelijk voor, bijvoorbeeld als er een scholing is.

Nieuwe functie

Het kantoor aan de Plompetorengracht was volgens Marion zowel organisatorisch als administratief op orde toen zij er in dienst kwam. En sinds haar komst heeft zij er 18 jaar met plezier de functie van secretaresse bekleed. Totdat het niet meer ging. ‘Door omstandigheden kon ik mijn functie als secretaresse niet meer uitoefenen. In overleg met de advocaten is er toen een nieuwe functie* gecreëerd. Zo ben ik in 2020 begonnen als medewerker facilitaire zaken, dat was een functie die hier nog niet bestond. Zo lief en fijn: zij wilden mij niet kwijt, en ik hen ook niet.’

Is er veel veranderd in de tijd dat jij hier werkt?
‘Zeker zijn er dingen veranderd. Er zijn mensen weggegaan, sommigen vanwege een andere baan, anderen omdat ze met pensioen gingen. Maar er zijn ook hele leuke jonge mensen voor teruggekomen. Inhoudelijk gezien zijn er meer rechtsgebieden bijgekomen, zoals onder andere mediation. En we staan werkgevers bij met vragen over goed werkgeverschap. Ook zijn we meer digitaal gaan werken.’

Tweede familie

Wat maakt het werk voor dit kantoor lastig en wat maakt het de moeite waard?
‘Wat het weleens lastig maakt is dat je met veel ‘bazen’ te maken hebt. Dus kan het soms wat langer duren voordat je uitsluitsel hebt over iets. Gelukkig komt dat niet zo vaak voor.’

‘Het maakt het voor mij de moeite waard om hier te blijven werken’, vervolgt Marion, ‘omdat ik mijn werk heel leuk vind en dat het afwisselend is. En de collega’s zijn een tweede familie geworden. Wij hebben veel plezier met elkaar en kunnen alles vragen en bespreken. We zijn een sociaal en gespecialiseerd kantoor met ieder zijn eigen hebbelijkheden en onhebbelijkheden. En dat is prima. We accepteren elkaar zoals we zijn.’

*Wat doet de medewerker facilitaire zaken?

De medewerker facilitaire zaken van Sprengers Advocaten regelt het dagelijkse reilen en zeilen op het kantoor. Dat gaat van het sleutelbeheer tot de dagelijkse opstart met koffie en thee, het aan- en afzetten van apparaten tot het verzorgen van de lunch. Van het welkom heten van gasten, jarigen in het zonnetje zetten en scholingen en presentaties voorbereiden, tot het verzorgen van de schoonmaak en het onderhoud van het pand, de BHV en de jaarlijkse kantooruitjes.

Op de eerste rij

Lars was eerder vakbondsjurist en -advocaat. Hij memoreert hoe hij in 1997 nog studeerde en volgens Pauline Burger bij haar ‘op de eerste rij zat’. Bij de vakbond had hij Loe, Rudi en André Joosten al leren kennen in procedures voor verschillende vakbonden. Ze reisden dan weleens samen in de trein op weg naar een zaak, wat een goed inkijkje gaf in de sfeer bij Sprengers. ‘Ik merkte toen al dat de dynamiek van het werk met ondernemingsraden mij goed beviel naast het dossierwerk bij de bond.’ Toen hij via Pauline gepolst werd, was de overstap snel gemaakt.

Jasper stuurde in 2009 een open sollicitatie naar Sprengers, maar er was op dat moment geen vacature. Toen exact drie jaar later Willem Kroft met pensioen ging, solliciteerde hij opnieuw en nu met succes. Daarvoor was hij drie en een half jaar in dienst bij een rechtsbijstandsverzekeraar. Daar kwam hij erachter dat zijn werkelijke betrokkenheid lag bij het arbeidsrecht – aan de kant van werknemers, ambtenaren en ondernemingsraden.

Bestaande rechten inzetten

Annette studeerde naast rechten ook Duitse taal en cultuur. Na een periode in Berlijn en Hamburg besloot ze om (na de master Internationaal Recht) een master Ondernemingsrecht te volgen met een focus op financieel recht. Deze master volgde zij in de tijd dat de Lehman Brothers Bank omviel (2008).

Ook medezeggenschapsrecht zat in haar pakket en Loe was een van de hoogleraren verbonden aan deze studie. ‘Loe bekleedde net de Albeda Leerstoel. Waar het in andere colleges ging om het handig omzeilen van regels, ontdekte ik dat dit in het medezeggenschapsrecht precies omgekeerd was: hoe kunnen regels juist een bijdrage leveren aan het verbeteren van de situatie en de besluitvorming in ingewikkelde zaken, zoals fusies en overnames?’
Na een studentstage in 2009 bij toen nog het Advokatenkollektief werd zij in 2010 gevraagd om als advocaat te komen werken. Dit strookte niet met haar plannen om te reizen. Dat bleek te regelen: Annette ging eerst op reis en kon daarna alsnog aan de slag. ‘Alleen door dit kantoor ben ik advocaat geworden,’ stelt ze.  

Verantwoordelijkheid

Dat idee resoneert bij haar generatiegenoten Lars en Jasper. De laatste noemt Sprengers Advocaten een ‘atypisch’ kantoor. ‘In onze laatste vacature was de factor “gezag” doorgestreept, juridisch een van de kenmerken van een arbeidsovereenkomst.’ Jasper weet nog: ‘De eerste paar keren dat je als advocaat-stagiair je processtukken laat doorkijken, voelt dat wel als met de billen bloot. Maar dat heb je op een ander kantoor ook.’
Lars had daar bij indiensttreding niet zo’n last van. Met zijn zeven jaar werkervaring bracht hij eigen klanten mee en kostte het hem weinig tijd een eigen praktijk op te bouwen.

Annette kwam binnen met de instelling om zoveel mogelijk te leren. Ze zat bij Pauline op de kamer. ‘Daar heb ik zoveel geleerd. Iedereen hier wil je helpen een goede advocaat te worden. Je krijgt de verantwoordelijkheid en die moet je dan ook nemen.’ Beide heren beamen dat. ‘Dat moet bij je passen. Je gedraagt je hier niet als een werknemer.’

Eigen koers

Al verschillen de drie collega’s weleens van mening, over een aantal punten zijn ze het roerend eens. Zoals over de ruimte die je krijgt op dit kantoor.
Jasper: ‘We zijn een klein kantoor, eerst vooral sociaal gericht maar intussen allemaal thuis in het arbeidsrecht. Dit kantoor geeft jonge mensen kansen om zich te ontwikkelen en eigen afslagen te nemen. Arbeidsrecht is een breed vakgebied. Zo richten Lars en ik ons steeds meer op medezeggenschap in de marktsector. Terwijl bijvoorbeeld Suzanne zich meer bezighoudt met overheden.’
Lars beaamt: ‘Je kan een eigen koers varen en zo een eigen praktijk opbouwen. Zoals dat Annette zich nu ook richt op mediation.’ 

Van de beuk erin naar strategisch adviseur

Ook al opereren ze in een niche, het kantoor is breed georiënteerd. Wat betreft werkzaamheden staan de advocaten niet alleen diverse soorten klanten juridisch bij, ze geven ook les over hun expertises, schrijven erover of kiezen een eigen richting. 

Jasper typeert de stijl van Sprengers Advocaten. ‘Wij zijn niet van het gestrekt been maar zetten in op overleg. Ik zie mijzelf steeds meer als een juridisch adviseur, procesbegeleider en strategisch adviseur, in plaats van iemand die de beuk erin gooit.’
Annette: ‘Het vak heeft zich ontwikkeld en wij zijn meer zoekers naar oplossingen geworden. Hoe voorkom je dat een groep mensen uit elkaar valt, zoals de or die een procedure aanspant? De bestuurder blijft, straks moet je samen verder.’
Lars: ‘De ondernemingsraad is een overlegorgaan, maar soms is het toch nodig om je tanden te laten zien. Als er niet te onderhandelen valt móet je procederen. Dan word je daarna ook serieus genomen, wat de relatie op den duur kan verbeteren.’
Annette: ‘Het is belangrijk om oog te hebben voor verhoudingen, daar zijn ondernemingsraden zich van bewust. En zij verwachten ook dat wij als advocaten hier rekening mee houden. Wat gebeurt er ná de procedure, zowel met bestuurder als voor or-leden onderling? Door oog te hebben voor de verschillende standpunten, kan ik een verbindende factor zijn.’

Onderhandelingspartner en proces

Lars gaat verder: ‘De laatste tien jaar wordt de or voor de bestuurder steeds belangrijker, mede door de afname van het aantal vakbondsleden. De or is daardoor niet alleen bezig met instemmings- en adviesrechten, maar geldt steeds vaker als een onderhandelingspartner voor de directie. Bijvoorbeeld voor sociale plannen, arbeidsvoorwaardenregelingen of een overgangsprotocol.’

Jasper onderschrijft deze ontwikkeling. ‘Volgens de gedragsregels verdient een oplossing veelal de voorkeur boven het voeren van een procedure: het is onze taak te zoeken naar een oplossing en als het even kan de zaak in der minne te schikken.’

Spin in het web

Lars geeft een voorbeeld. ‘Jasper en ik zijn nu al een half jaar samen bezig met een voorgenomen bedrijfssluiting. In die periode deden we alles, behalve procederen. Het gaat om een internationaal bedrijf dat zijn activiteiten wil verplaatsen naar India. Het is in handen van een private investeerder, het aandeelhoudersbelang staat voorop. De Nederlandse or is de enige partij die iets kan vinden van het plan, en daarmee een spin in het web. Twintig jaar geleden ging je hiervoor eventueel naar de Ondernemingskamer, nu benut je de positie van de or ook om resultaten te behalen voor de werknemers hier.’

Ook de OK zelf nam hierin een ander rol aan, benadrukken de collega’s. ‘De OK onder het voorzitterschap van Willems ging weleens op de spreekwoordelijke stoel zitten van de ondernemer, nu is er vooral aandacht voor het proces. Juist dat geeft de or handvatten.’
‘Inhoudelijk staat de beleidsvrijheid van de ondernemer voorop, maar procedureel hoor je de rol en invloed van de medezeggenschap daarin volledig correct na te leven. Op dat gebied opereren wij.’

Ondernemersvrijheid

In de afgelopen jaren lijkt de ondernemersvrijheid hoogtij te vieren en lijkt het medezeggenschapsproces nog de enige manier om een besluit succesvol aan te vechten.
Jasper: ‘De OK kijkt helaas steeds terughoudender naar de inhoud en vrijwel enkel procedureel, waardoor wij meer zaken verliezen dan winnen. Dat is zeker ingewikkeld bij ondernemingen in een internationale context. Wij kijken met de or met een Nederlandse blik naar besluiten die mondiaal op concernniveau worden genomen. Dat schuurt uiteraard.’ 

Annette noemt nog een ontwikkeling waarbij de rol van de medezeggenschap verandert, dus ook die van hun advocaten. ‘Veel internationale ondernemingen veranderen in zogenaamde matrixorganisaties: in internationale teams wordt gewerkt en gerapporteerd aan een internationale manager. De entiteit speelt geen beduidende rol, net als de Nederlandse bestuurder. Voor de Nederlandse werknemers is er alleen op papier een vertegenwoordiger. De or heeft dus geen bestuurder die hij kan aanspreken; wet- en regelgeving sluiten niet meer aan. Dat maakt medezeggenschap en het hebben van wezenlijke invloed als or een echte uitdaging.’
Lars: ‘Al kan in Nederland een bestuurder juist hierdoor de kant van de ondernemingsraad kiezen, dat wil zeggen het advies van de or goed gebruiken in de verhouding tot de moeder of aandeelhouder.’

Rechtshulp onbetaalbaar

Gezamenlijk maken ze zich kwaad over de onrechtvaardigheid van socialezekerheidswetgeving (waaronder de WIA), waarbij de overheid mensen niet hoort en ook de rechtspraak mensen in de steek laat, inclusief de hoogste rechter. Zie de Toeslagenaffaire. De ongelijke rechtsposities van werkgevers en werkgevers is daarnaast nog lang niet overal rechtgetrokken. De toegang tot goede rechtshulp is in de afgelopen jaren door alle bezuinigingen flink verslechterd. Het beleid ten aanzien van gefinancierde rechtsbijstand is onder de respectievelijke kabinetten Rutte zodanig uitgehold ‘dat je daar geen kantoor meer op kan bouwen’. Tel daarbij op de verhoging van de eigen bijdrage en het wordt duidelijk hoe onbetaalbaar rechtshulp voor de “gewone burger” is geworden. ‘Wij kunnen deze zaken alleen nog doen dankzij de inkomsten uit het medezeggenschapswerk.’ 

Waarmee we terug zijn bij de oude ‘’kollektief”-gedachte. Die staat over de verschillende generaties heen nog steeds overeind. Het lijkt een herhaling: de toegang tot rechtshulp is (opnieuw) gekelderd. ‘En die moet worden hersteld,’ luidt het unanieme oordeel van deze drie juristen.
Daarmee raak je een andere grote gemene deler, zegt Annette: ‘Waar maak je je druk over? Dat hoort ook bij ons kantoor, dat bindt ons aan elkaar.’ 

Verdiept, verbreed en zakelijker

Geschetst wordt een verschuiving sinds zij in dienst traden. ‘Het zwaartepunt lag eerst bij overheid, semioverheid en non-profit. Nu is onze or-praktijk verdiept, deels door onze eigen jurisprudentie. Maar ook flink verbreed: veel meer internationale organisaties, maar ook de zorg. Zoals ook ons werk gevarieerder werd: meer transacties, advies en onderhandeling.’
Zo ging dit kantoor mee met de tijd, zonder zijn identiteit te verliezen.

Bij de opleiding sociale- en organisatiepsychologie die Katrien (Maatschap voor Medezeggenschap) later volgde, bleek het onderwerp groepsdynamiek haar goed te liggen. Typisch een vaardigheid die van pas komt bij het begeleiden van ondernemingsraden. De samenwerking met Sprengers Advocaten stamt dus van die late jaren ’90. ‘Loe zei eens tegen mij: “jij hebt een activistische inborst.” Ik wist niet of ik dit als een compliment moest beschouwen. Later kreeg ik door dat de advocaten van Sprengers dezelfde inborst hebben.’

Wat houdt die ‘activistische inborst’ in jouw geval in?
‘Or’s vinden het lastig om vast te houden aan een inhoudelijk belang uit angst voor relatieschade. Dan probeer ik een or stapje voor stapje moedig genoeg te krijgen om de “escalatieladder” op te gaan. Eén trede is dreigen met een zaak voor de Ondernemingskamer. Waarbij we een advocaat nodig hebben. En dan komt al snel Sprengers Advocaten in beeld. Ik werk meer dan gemiddeld met hen samen.’

Wel of geen zaak

‘Prettig aan onze samenwerking is de laagdrempeligheid. Dan bel ik met bijvoorbeeld Annette of Loe: dit is de casus, wil je even meedenken. Of later: zit daar wel of geen zaak in? Want een conflict tussen bestuurder en or moet je pas juridiseren wanneer er een groot belang speelt. Zij schatten de haalbaarheid in en kunnen mij heel duidelijk vertellen wat ik wel en niet moet doen. Fijn dat ik altijd even kan bellen. En als het nodig is hebben ze ook genoeg ballen om een zaak door te zetten, ondanks het risico dat een rechter “nee” zegt. Ze durven ook een zaak op te pakken waarbij de rechter niet alleen oordeelt over de procedure, maar ook een oordeel wordt gevraagd over de inhoud van het besluit. Rechters zijn hierin terughoudend, want zij gaan niet graag op de stoel van de ondernemer zitten.’

Wat maakt jullie samenwerking waardevol?
‘De advocaten van Sprengers hebben oog voor mensen die klem zitten, bij hen zie ik compassie. Zij durven zaken op te pakken die ze mogelijk kunnen verliezen.’
Dat alleen al, vervolgt Katrien, kan troostrijk zijn. Ze denkt daarbij aan een klant die ze begeleidde bij een zaak die door Sprengers voor de rechter werd gebracht. ‘De klant heeft de zaak wel gewonnen maar uiteindelijk niet gekregen wat ze wilde. Toch is de or trots op en dankbaar voor het afgelegde traject.’
Het ging om een aanbesteding van beveiliging op Schiphol. ‘Bij hun oorspronkelijke werkgever hadden de werknemers een solide roostersysteem, bij de overnemende partij was dat een puinhoop. Dus wilden zij dat rooster behouden als arbeidsvoorwaarde bij de overname. Het is Rudi van der Stege gelukt die voorwaarde erin te krijgen. Alleen is er nog steeds geen bevredigend rooster in de nieuwe situatie.’

‘Tijdens een schorsing in deze zaak ging de or twijfelen. Ter plekke moest de or een keuze maken en dan staan de leden onder enorme druk. Ik heb het team bijeengeroepen om iedereen weer op dezelfde lijn te krijgen en te checken of het een unanieme keuze was. Ook tegengeluiden moet je op zo’n moment boven tafel krijgen. Daar komt mijn oog voor groepsdynamica naar voren. Dat is gelukt. Een mooie rol, maar ook belangrijk.’

Enquête-procedure

Katrien vertelt over een andere zaak. Ze begeleidde de or van het enige winstgevende onderdeel van een holding. Het rommelde al een tijdje en de directie had de or al eerder het enquêterecht toegekend. ‘Dat onderdeel heeft soms veel geld op de rekening staan, en het moederbedrijf wilde dat geld naar de algemene rekening overschrijven. Bestuurder en or vonden dit een onzalig plan en de or wilde een negatief advies uitbrengen. Maar vanuit de aandeelhouders stond daar een enorme druk op. Zij wilden het advies van de or niet afwachten maar direct na het weekend de bestuurder schorsen om zo toch dat geld over te kunnen maken. Ik heb het hele weekend samen met de or zitten schrijven aan een negatief advies.’
‘Loe en Dennis werkten intussen aan het indienen van twee zaken bij de Ondernemingskamer, namelijk over het negeren van een negatief advies en over de enquêteprocedure, die uiterlijk dinsdag binnen moest zijn. Loe schreef ook een brief naar de bank om erop te attenderen dat eventuele ongebruikelijk transacties te maken hadden met “gedoe”, zodat de bank achteraf niet kon zeggen dat ze van niets wist. Alles liep met een sisser af, maar ik heb dagenlang zitten stuiteren van de adrenaline, zo spannend was dat. Naderhand heb ik de or nog gesproken. De oude bestuurder zit er nog en hij en de or waren dolblij met mij en Loe.’

Hoe zie jij de toekomst voor dit kantoor?
‘Op hun goede naam kunnen ze voorlopig wel leunen. Ze zijn daar ook niet echt met PR bezig heb ik het idee. Hoewel ze onlangs wel een reeks podcasts publiceerden over de medezeggenschap.
Die medezeggenschap blijft in mijn ogen kwetsbaar, met tegenstrijdige ontwikkelingen. Enerzijds stopt de wetgever steeds nieuwe elementen in de Wor omdat de medezeggenschap zowat de enige tegenmacht is. Anderzijds bezuinigen werkgevers, is er enorme werkdruk, personeelstekort en dit gaat steeds meer ten koste van bijvoorbeeld scholing van die ondernemingsraden. En de preventieve werking van dreigen met een rechtszaak werkt alleen wanneer een or zo’n stap durft te zetten. En daarvoor op voldoende kennis en vaardigheden kan leunen.
Ik hoop dat de advocaten van Sprengers hun wetenschappelijke onderzoek blijven doen, want dit komt het algemeen belang van or’s ten goede. Voor mij is het hoopvol dat er zulke advocaten zijn die waarde willen toevoegen. “Keep up the good work,” zou ik zeggen.’

Het investeringsfonds Gunnebo wilde de complete productie van hun fabriek in Doetinchem verplaatsen naar India. Lucy Lamers nam het namens FNV Metaal op voor de werknemers, maar dat deed ze niet alleen. Ze benadrukt dat het met een investeringsfonds (of “private equity”) als dit anders onderhandelen is dan met een “gewoon” bedrijf. Hierbij is het de kunst om op één lijn te blijven, met alle hens aan dek.

Lamers schetst de manier waarop zo’n investeerder te werk gaat. ‘Hun doel is winstmaximalisatie. Ze kopen bedrijven op en laten ze achter zodra er niks meer uit te halen valt. Kan er op een andere plaats in de wereld meer winst behaald worden, dan is men weg. Met vaak ernstige gevolgen voor de mensen hier. Helaas hebben we in Nederland geen wetgeving die de werknemers hiertegen beschermt. Terwijl het zo spijtig is als dit bedrijf wordt opgeheven. Het draait al 20 jaar winst. Er was tevredenheid over de medewerkers en het bedrijf was een voorbeeld voor andere vestigingen.’ 

Puur zakelijk

Met de bedrijfssluiting komen 160 mensen op straat te staan. Lamers: ‘Wij hebben geprobeerd inzichtelijk te maken hoeveel schade de sluiting van dit bedrijf tot gevolg zal hebben voor al deze medewerkers. De werkgever zegt dan: “Ach, die medewerkers komen zo weer aan de bak en anders zijn er goede sociale voorzieningen.” Maar zo werkt dat niet. Het gaat voor het merendeel om 50-plussers die niet zo gemakkelijk op een nieuwe plek worden aangenomen. Maar de werkgever schakelt gewoon een stel dure Zuidas-advocaten in die de kwestie puur zakelijk afhandelen.’
Dit dwong de vakbond tot een nauwe samenwerking met betrokken kaderleden, de or en hun adviseurs, om hun positie – namens de werknemers – zo sterk mogelijk te maken.

Grondig

De ondernemingsraad heeft deze zaak erg grondig aangepakt, zegt Lamers terugkijkend. Daarbij werd de or ondersteund door hun vaste juridisch adviseurs Jasper en Lars van Sprengers Advocaten plus een financieel deskundige. ‘Met Sprengers Advocaten werkt de FNV vaker samen. Het kantoor heeft een goede naam als werknemersvriendelijk. We hadden veel onderling contact, vooral in het begin. De or had de adviesaanvraag nog niet afgerond en wilde daar meer tijd voor. Tegelijk werkten wij onder hoge tijdsdruk om onze onderhandelingspositie niet te verspelen. Zo hebben we steeds vanuit onze eigen rol onderhandeld, onafhankelijk maar in voortdurende afstemming.’

De kunst was om elkaars onderhandelingspositie te versterken ondanks die zware tijdsdruk. Lamers: ‘Je spreekt onderling af dat de or geen advies uitbrengt voordat er een goed sociaal plan ligt. En andersom dat de vakbond pas een handtekening zet onder een sociaal plan als de or in staat is gesteld om advies uit te brengen, waaronder het onderzoek naar nut en noodzaak van de sluiting, financiële cijfers van het bedrijf controleren enzovoort.’   

Positie

‘De advocaat van wederpartij kwam met de wettelijke minimum-transitievergoeding als bod,’ vertelt Lamers. De bond stelde van daaruit een eigen sociaal plan op. ‘Op gezette tijden hadden we contact hierover met de or en hun advocaten. We gaven elkaar informatie en tips, allemaal op informele manier. Het is erg belangrijk dat de or hetzelfde in de onderhandelingen staat als de bonden die voor hen onderhandelen over het sociaal plan. De or werd enorm onder druk gezet. Vaak gebeurt het dat ze onder die druk instemmen met een adviesaanvraag; maar dan geeft de or zijn positie op en heeft hij geen zaak meer.’ 

‘Veel werknemers waren al lid van de bond of werden lid, zodat wij een sterke positie kregen. Dat was nodig, want vanuit de werkgever werd geprobeerd om een wig te drijven tussen de verschillende partijen die de werknemers vertegenwoordigen. Daardoor kunnen gemakkelijk misverstanden ontstaan. Als vakbond zijn wij er keihard ingegaan. Het was pittig, maar het ging om de toekomst van deze werknemers en hun gezinnen. Meestal komen ze terecht in een tijdelijk en matige betaald tussenbaantje met negatieve invloed op de hoogte van de ww.’

Ultimatum

‘Daarom kwam de bond met een stevig pakket eisen voor een sociaal plan. Zou de werkgever daar niet aan tegemoetkomen dan kreeg die te maken met een ultimatum en staking.’ De werkgever had de huidige werknemers nog een tijdje nodig om de productie voort te zetten, want in India ontbrak nog de kennis om het zomaar over te nemen. ‘Dat maakte onze positie sterker maar zorgde ook ervoor dat we snel moesten handelen.’

Onder die tijdsdruk moest ook de ondernemingsraad alle voors en tegens op een rij krijgen, terwijl de bond zei: weet dat wij gaan tekenen wanneer we deze voorwaarden erdoor hebben. ‘De ondernemingsraad heeft hier ook goed zijn tanden laten zien. Wanneer de benadering neerbuigend was vanuit de bedrijfsleiding, reageerden Jasper en Lars hier altijd meteen heel assertief op. Het was een onderhandeling op het scherpst van de snede.’

Elkaar maximaal versterken

‘Met een bovengemiddeld resultaat,’ blikt Lamers tevreden terug. ‘Uiteindelijk heeft deze werkgever wel een heel goed sociaal plan met ons afgesloten.’ De bond wist per dienstjaar de uitkering van een maandsalaris af te dwingen, driemaal zo hoog als het bod van de werkgever. Daarnaast voorzag de regeling in een doorwerkvergoeding, outplacementbemiddeling, scholingsregeling en nog meer gunstige voorwaarden.

‘Dat lukt alleen als je elkaar vertrouwen durft te geven en echt als team werkt, zoals wij als vakbond konden werken met geweldige kaderleden die alles van het bedrijf wisten, met leden die vierkant achter ons stonden. Ook toen het nodig was om actie te voeren. En met een or die zijn taak bijzonder serieus nam en een grondig onderzoek heeft verricht waarbij we op cruciale momenten elkaar informeerden en de trajecten op elkaar afstemden.’

Elkaar niet uiteen laten spelen, zakelijk blijven, ego aan de kant schuiven, vat Lamers samen. ‘En de verleiding weerstaan om in afleidende juridische disputen te vervallen. Maar dat is dankzij onze nauwe samenwerking met de or en hun advocaten dus gelukt. Zo zie je wat het kan opleveren wanneer je elkaar maximaal kan versterken.’

Welkom

Tijn kwam binnen in een ‘rare tijd’, vertelt hij, als stagiair tijdens corona. ‘Ik was zowat de enige student die nog op locatie kon werken, en nog wel om de hoek.’ Toch had hij meteen het idee dat hij hier welkom en op zijn plek was.
Wat ook hielp was de tijd dat hij een kamer deelde met Pauline Burger, zijn patroon. ‘Zo bleef zij op de hoogte van waar ik mee bezig was en konden we dat met elkaar bespreken. Van haar heb ik echt heel veel geleerd.’

Grote zelfstandigheid

Dennis, toegetreden in 2023, haakt aan op de ontspannen sfeer. ‘Dit is geen keihard commercieel kantoor waar declarabele uren op één staan. Je hebt volop tijd voor je eigen ontwikkeling en om bij te dragen aan de ontwikkeling van ons vakgebied. In mijn geval betekent dit dat ik veel ruimte heb om bijvoorbeeld artikelen te schrijven en te werken aan mijn proefschrift.’ 

Lijstje

Dennis’ motivatie vertoont veel overeenkomsten met die van Tijn. ‘Ik was mijn stage begonnen bij De Voort in Tilburg. Aan het eind ben ik overgestapt naar De Brauw in Amsterdam. Leuke mensen ook bij De Brauw, hoog niveau werk, maar het soort werk paste mij minder goed.’ Dennis was gewend om in grote zelfstandigheid ‘door het land te reizen naar ondernemingsraden’ en miste dat.
‘Ik heb toen een lijstje gemaakt van de kantoren waar ik graag zou willen werken en Sprengers stond bovenaan. Ik ben met Annette een kop koffie gaan drinken en daarna was het snel geregeld.’

Het werk op dit kantoor vraagt veel eigen initiatief. Beide mannen ervaren dit als een stimulans. Die vrijheid en zelfstandigheid brengen echter ook verantwoordelijkheid met zich mee. ‘Je wordt als nieuweling enigszins in het diepe gegooid,’ lacht Dennis. ‘Maar je ook kan elk moment bij iemand aankloppen. Er is altijd wel iemand die je bij een zaak betrekt, ik kreeg meteen genoeg te doen. Dat hier minder de nadruk ligt op de factureerbaarheid dan elders, maakt ons echt bijzonder.’

Arbeidsrecht en medezeggenschapsrecht

‘Wij zijn geen groot kantoor maar groot genoeg om alle zaken op hoog niveau aan te pakken,’ zegt Dennis. ‘Vergeleken met de gemiddelde afdeling arbeidsrecht op een groter kantoor, zijn we juist niet klein. Ook omdat we allemaal op dit gebied deskundig zijn. En we zijn klein genoeg om niet alles organisatorisch te hoeven opdelen en om snel te kunnen schakelen. Dat maakt het prettig om hier te werken.’ 

Tijn werkte als stagiair aanvankelijk het meest in arbeidsrechtzaken, vooral individueel. Dat is de basis, zegt hij. ‘Na verloop van tijd ga je steeds meer meekijken bij de medezeggenschap.’ Op den duur werken alle collega’s in het medezeggenschapsrecht, ieder in zijn of haar eigen aandachtsgebieden.
Dennis: ‘Wij deden allebei dezelfde opleiding arbeidsrecht aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, en daardoor waren we behoorlijk snel thuis in dit specialistisch vakgebied.’

Karakters

Is er veel veranderd sinds de eerdere generaties hier binnenkwamen? Dennis en Tijn zien vooral een constante en gemeenschappelijke visie. ‘De wereld is natuurlijk veranderd sinds bijvoorbeeld Loe hier aantrad. Maar iedereen hier stelt zich open op, blijft op de hoogte en probeert aansluiting te houden. Hier geen boomers of dinosaurussen die niet meegaan met hun tijd,’ lachen beiden.
Wel bestaat deze ploeg uit heel verschillende karakters met verschillende talenten. En dat blijkt verrijkend, merkt Tijn: ‘Zo kan je van iedereen weer wat anders leren.’
Dennis vertelt dat de onderlinge uitwisseling groot is. ‘Iedereen is op de hoogte van elkaars lopende zaken. Als één iemand een zaak wint of verliest, winnen of verliezen we allemaal.’ 

Aan de keukentafel worden lopende zaken steeds tot in detail gefileerd. ‘Dat brengt onder het genot van een boterham met kaas vaak toch weer nieuwe inzichten.’ Beiden verbazen zich erover hoe oudere collega’s steeds zaken uit hun geheugen plukken om de nieuwe mee te vergelijken.
‘Gelukkig hebben we ook een complete database met alle medezeggenschapsuitspraken sinds de jaren ’80, zodat we niet alleen afhankelijk zijn van de geheugens van onze meer senior collega’s.’

Rechtvaardige arbeidsrelaties

Het kantoor heeft intussen nog steeds een sociale inslag. Tijn en Dennis beamen én nuanceren dit beeld. Tijn: ‘In de advocatuur wil je in principe geen politiek bedrijven. Wij staan wat vaker aan de kant van de werknemer en ondernemingsraad. Dat kan je sociaal noemen.’
Dennis: ‘Het gaat ons om de basis van het arbeidsrecht, namelijk rechtvaardige arbeidsrelaties en compensatie van de ongelijke posities tussen werkgevers en werknemers.’
Dat betekent zeker niet dat iedereen altijd dezelfde mening is toegedaan. ‘Het gaat er soms pittig aan toe in de discussies,’ lacht Dennis. ‘Het mooie is dat ik mijn eigen opvattingen niet opzij hoef te zetten’ sluit Tijn aan. ‘En ik heb de ruimte om te kiezen of ik een zaak al dan niet wil aannemen.’ 

Dankbaar

De praktijk bevat zaken die veel indruk hebben gemaakt. Samen met Pauline deed Tijn bijvoorbeeld een toevoegingszaak voor een Eritrese vrouw. ‘Er moest steeds een tolk bij. Door haar gebrek aan status kon een werkgever haar vijf maanden laten werken zonder betaling, feitelijk een vorm van moderne slavernij. Het is gelukt om die werkgever haar achterstallig loon te laten betalen, en dat was een dankbaar moment. Een kans om iemand te helpen die dat echt nodig heeft.’

Tijn doet relatief veel zaken in hoger beroep. Tijn: ‘De eerste keer was dat zeker spanend. Maar de zittingen aan het hof zijn wat formeler dan bij een kantonrechter, en daardoor kun je je er beter op voorbereiden.’ Dennis prijst Tijns juridische handigheid daarbij.

‘Mijn eerste zitting toen ik bij dit kantoor kwam draaide onder meer om de vraag of de ondernemingsraad kon procederen op grond van artikel 28 Wor, de stimuleringsbevoegdheid van de ondernemingsraad,’ vertelt Dennis. Daarin kon hij meteen zijn ei kwijt. Zulke zaken zijn ook tekenend voor het kantoor: ‘Soms principiële zaken met een stevige wetenschappelijke onderbouwing als basis, maar altijd met als doel om een ondernemingsraad in de praktijk verder te helpen’.

Toekomst bij Sprengers

Tijn zit aan het eind van zijn stage maar zal ook daarna werkzaam blijven bij Sprengers. In de toekomst ziet hij dit kantoor meebewegen met de onderwerpen die toenemende aandacht krijgen in het bedrijfsleven. ‘Denk aan maatschappelijk verantwoord ondernemen, duurzaamheid en milieu. De ondernemingsraden krijgen met die onderwerpen een grotere rol, waarmee ook ons werk zal veranderen.’

Dennis ziet veel aandacht voor de actuele maatschappelijk ontwikkelingen binnen het kantoor. ‘Als kantoor haken wij daarop aan en zo kunnen we ook een bijdrage blijven leveren. Het medezeggenschapsrecht staat nooit stil en wij kunnen bogen op veel kennis en ervaring om ondernemingsraden ook bij die nieuwe ontwikkelingen te ondersteunen.’

Iets minder bescheidenheid zou af en toe wel mogen, geeft Dennis aan. ‘Wij doen echt toffe en baanbrekende zaken, maar zijn helemaal niet borstklopperig. Soms kun je door wat meer naar buiten te treden over je werk, ook anderen enthousiasmeren voor dit mooie vakgebied. Dat kan in de enigszins vergrijzende medezeggenschapswereld geen kwaad!’

Wat willen ze juist vooral behouden? ‘’Wij kunnen een goede balans houden dankzij de meer commerciële zaken die we doen. Dat schept ruimte voor zaken die minder opbrengen maar wel heel belangrijk zijn, zoals sommige toevoegingszaken,’ zegt Dennis.
‘Dat is tof van onze goede naam in het medezeggenschapsrecht, een niche die zo goed past bij onze manier van werken.’

Hagelslag en kaas

Tekenend voor de goede sfeer op kantoor is de lunch. Tijn: ‘Dagelijkse worden er boodschappen gedaan voor boterhammen met hagelslag en kaas, en als de bel gaat, gaan we samen lunchen. Alles komt dan ter tafel, van Temptation Island tot politieke beschouwingen of de nieuwste uitspraak van Hoge Raad. Uiteraard inclusief de medewerkers van de ondersteuning. Zij vormen net zoveel onderdeel van dit kantoor als de rest. Neem Nadia en Simone, zij zitten al twintig jaar bij de zaak! En Marion, die laatst voor Dennis boterhammen smeerde voor onderweg omdat hij geen tijd had voor de lunch. Mooi toch? Zij zijn wat meer achtergrondtypes dan de advocaten, die graag het podium pakken. Al zie je daarin ook weer onderlinge verschillen, zoals tussen Loe, de wat meer nuchtere wetenschapper, en Rudi de gedreven advocaat met gevoel voor show.’

Dan is er nog de andere link via de master Arbeidsrecht. Dennis Schwartz en Tijn Tas volgden beiden hun master bij Houweling, en Sprengers Advocaten was een van de partner-kantoren waar studenten stage konden lopen. Zo kwam Tijn vanuit zijn stage terecht bij Sprengers, en Dennis via een omweg. 

Wat is er zo anders aan Sprengers advocaten?
‘Hun focus op de werknemers, afgezet tegen de grote Zuidas-praktijken die voornamelijk werkgevers bijstaan. Dit kantoor staat net zo graag werkgevers bij, maar zijn daarin gesterkt doordat ze minstens even vaak ondernemingsraden bijstaan. Alle medewerkers hebben die sterke oriëntatie op beide partijen, werkgevers én werknemers. Dit op een bijna principiële grondslag, namelijk: waarom bestaat het arbeidsrecht en hoe kunnen we dat zo goed mogelijk inzetten, ten bate van alle medewerkers en zonder wetten te omzeilen? In plaats van de tegenstelling en confrontatie zoekt Sprengers Advocaten de synergie en de verbinding. En als het moet zijn het gewoon goede advocaten die de confrontatie aangaan.’

U geeft de medewerkers jaarlijks een scholing?
‘Dat klopt, sinds een jaar of vijf gaat dat op een vrij vaste basis: in het derde weekend van januari praat ik hen bij. Die aanpak past erg bij Loe, een man van processen en structuur. Dus aan het begin van het jaar bewust tijd inruimen voor bezinning, zodat je meteen je opleidingspunten ook binnen hebt.’

Hoe ziet u de jongste generatie bij Sprengers?
‘Na de musketiers van het eerste uur moet je ervoor zorgen dat er een nieuwe lichting musketiers klaarstaat, een volgende generatie. Net als Annette passen ook Tijn en Dennis uitstekend in het Sprengers-profiel: sterk in medezeggenschap, brede oriëntatie, wetenschappelijke insteek. Zij vormen een aanwinst voor deze club. Voor mij tekent dit ook de strategie van dit kantoor, en zeker die van Loe. Hij is zo actief in het vakgebied, met boeken, symposia, als voorzitter van de Vereniging voor Arbeidsrecht. Organiseren waar je kan, lijkt het motto. Dus ook niet wachten tot iedereen weg is maar zoeken naar mensen die passen bij het DNA van je kantoor.’

Welke zaak is voor u kenmerkend voor hun praktijk?
‘Daar zou ik wel een rechtspraakonderzoek op willen loslaten! Sprengers Advocaten is bij zeer veel Ondernemingskamer-kwesties betrokken geweest, net als bij vele belangrijke stakingen. Het gaat daarbij opvallend vaak om fundamentele kwesties zoals de toepassing van het stakingsrecht of van de Wor.’

Vasthouden aan een overtuiging

‘Een voorbeeld van de impact van dit kantoor, is hun rol rond het primaat van de politiek in de medezeggenschap van overheden. Sprengers verdedigde een aantal malen ondernemingsraden, zowel bij de OK als de Hoge Raad. De discussie was of de or wel monddood gemaakt kan worden met het aanvoeren van dit wetsartikel, of dat dit toch echt te veel werd opgerekt. Ook al merkte hij steeds dat die deur dicht zat, Sprengers ging door. Samen met de vakbonden deed hij een onderzoek naar dit onderwerp, wat een boekje en een symposium opleverde. En dat leidde weer tot een SER-adviesaanvraag over de vraag: doen we het wel goed met dat politiek primaat? Zo bijt dit kantoor zich als een terriër vast. Niet om te willen winnen maar omdat het volgens hen principieel niet klopt wat er gebeurt. Dat is vasthouden aan een overtuiging. Het gaat hier om meer dan een individuele zaak, hier gaat om het collectief belang. Daar zien we de collectief-gedachte weer terug.’

Hoe ziet u de toekomst van dit kantoor over pakweg tien jaar?
‘Gezien de ontwikkeling van mijn studentenpopulatie, heeft een kantoor als Sprengers een sterke propositie. Het is namelijk een kantoor met waarde-creatie. Het ambacht is belangrijk, maar ook de manieren waarop je dat kunt inzetten. De huidige studenten zijn veel minder dan de vorige lichtingen geïnteresseerd in het grote geld. Zij zoeken het in een stage met inhoud, betrokkenheid en bevlogenheid. Daarin hoeft Sprengers Advocaten zich niet eens te positioneren: zij zíjn een kantoor van waarden.’

Heeft u nog een boodschap voor onze advocaten?
‘Als ik een tip mag geven: authenticiteit blijft. En om een favoriet van Loe te citeren, de tijdloze Bruce Springsteen ofwel The Boss zei ooit: “Nobody wins unless everybody wins”. Dat is dit kantoor ten voeten uit.’